Bij de productie van mengvoer is er sprake van een serie stappen: ontvangst van de grondstoffen, transport, reiniging, opslag, dosering, wegen, zeven, malen, mengen, conditioneren, voorverdichten (precompacting), pelleteren, koelen en coaten. Eric Vissers van Feed Design Lab legt uit dat met name de subprocessen doseren, malen (deeltjesgrootteverdeling), conditioneren (vocht en temperatuur), voorverdichten, pelleteren en coaten veel invloed hebben op de vertering van het voer en de prestaties en het welzijn van het dier. “Daarom is het belangrijk om de nutritionist te betrekken bij de technologische processen in de voerproductie.”
Een hogere maalfijnheid zorgt voor een betere energievertering en dus een betere voerefficiëntie.
Conflicterende overwegingen
Vaak is er sprake van conflicterende overwegingen. Zo is het voor de bestrijding van salmonella goed om een hoge temperatuur te hanteren bij de conditionering, terwijl een lagere temperatuur gunstig is voor het behoud van de functionaliteit van bioactieve componenten. De pelletkwaliteit van biggenvoeders is een ander voorbeeld. “Biggen geven de voorkeur aan zachte pellets, terwijl de varkenshouder graag een slijtvaste korrel wil. Met kennis van zaken moet er dus een optimum gevonden worden in de procesparameters, afgestemd op de voersamenstelling en het doeldier”, benadrukt Vissers.
Tegenwoordig is er ook steeds meer aandacht voor het energieverbruik bij de productie van mengvoer. Het apart malen van grondstoffen (split grinding) helpt om energie te besparen en voor elke grondstof de optimale deeltjesgrootteverdeling te bereiken.
Natuurkunde achter voertechnologie
Menno Thomas van Zetadec geeft een diepgaande uitleg van de fysische processen die een rol spelen in de behandeling van grondstoffen en de fabricage van mengvoeders. “Warmte dringt veel sneller door in een voerdeeltje dan vocht”, laat hij zien. “Tijdens de conditionering bereikt warmte de kern van het deeltje in één seconde, terwijl water daar 100 seconden voor nodig heeft. Bij het koelen van de pellets kost het 10.000 seconden – 3,6 uur – om het vocht te onttrekken aan de korrels, terwijl de pellets slechts 15 tot 20 minuten in de koeler verblijven.” Een inhomogene verdeling van vocht in voerdeeltjes heeft veel invloed op bijvoorbeeld de verstijfseling van zetmeel en daarmee op de voerkwaliteit en nutritionele waarde, betoogt Thomas.
‘Biggen geven de voorkeur aan zachte pellets, terwijl de varkenshouder graag een slijtvaste korrel wil’
Toestandsdiagrammen
Om meer inzicht te krijgen in de faseovergangen van zetmeel of andere grondstofcomponenten bij verschillende vochtgehalten en temperaturen kunnen ‘toestandsdiagrammen’ (state-phase diagrams) behulpzaam zijn. Dergelijke grafieken laten de functionele veranderingen van de componenten zien – zoals bijvoorbeeld zetmeel, maar ook eiwit, vezels en zelfs bioactieve componenten – in relatie tot temperatuur en vochtgehalte. De omzettingen in zetmeelgranules, van glasachtig (kristallijn), via rubberachtig (amorf) naar vloeibaar (gesmolten) zorgen voor veranderingen in de functionele eigenschappen van het zetmeel.
“Het gebruik van deze diagrammen helpt de voerproducent om keuzes te maken in het productieproces”, legt Thomas uit. “Om de voerkwaliteit te verbeteren kan de procestemperatuur en/of de mate van toevoeging van water of stoom worden aangepast. De consequenties voor het energieverbruik in de fabriek kunnen worden meegewogen in de besluitvorming.”
Tabel 1. Positieve effecten van pelleteren op vertering en productieresultaten bij varkens (review op basis van 23 publicaties).
Relatie met nutritie
Jan Fledderus van Schothorst Feed Research besprak de relatie tussen procestechnologie, gezondheid en productieprestaties bij varkens. “Conditioneren en pelleteren beïnvloeden de smakelijkheid en verteerbaarheid van een voer en de gezondheid en productieprestaties van het dier”, benadrukt hij. “Extrusie versnelt de ileale zetmeelvertering en verbetert de fecale energievertering bij varkens. Ook is bekend dat de energie- en vetvertering van gepelleteerde varkensvoeders hoger is dan van meelvoeders met dezelfde samenstelling. En ook de groei en voederconversie zijn beter op een voer in korrelvorm.” Tabel 1 illustreert dit.
Maalfijnheid en voerefficiëntie
Een hogere maalfijnheid zorgt voor een betere energievertering en dus een betere voerefficiëntie. Dit resulteert in een lagere koolstofvoetafdruk per afgeleverd varken en een beter financieel bedrijfsresultaat. Bij vleesvarkens is het verband tussen deeltjesgrootte en energievertering lineair, terwijl bij biggen pas een verbetering wordt gezien bij een gemiddelde deeltjesgrootte <400 µ m, laat Fledderus zien. De effecten van conditioneren en pelleteren worden verklaard door: de fysische eigenschappen van het voer (deeltjesgrootte, hardheid), de nutritionele kenmerken (zetmeel, hittegevoelige componenten), de smakelijkheid van het voer en de voerverspilling (bij meelvoeders gaat meer verloren dan bij gepelleteerde voeders).
Tegenstrijdige belangen
“Bij het formuleren van een varkensvoer streven we naar een hoge verteerbaarheid en benutting van nutriënten en ook naar een goede gezondheid van het maagdarmkanaal”, zegt Fledderus. Soms zijn dit tegenstrijdige belangen: grof gemalen vezels ondersteunen de darmgezondheid, maar kunnen de voervertering negatief beïnvloeden. Fijner gemalen voercomponenten verbeteren de vertering, maar zorgen voor een kortere verblijftijd in de maag, een groter risico op maagzweren, minder synthese van kortketenige vetzuren en een hogere pH in de dikke darm. “Ook hier geldt dat de optimale maalfijnheid afhangt van de grondstof”, legt Fledderus uit.
‘Warmte dringt veel sneller door in een voerdeeltje dan vocht’
Alle sprekers benadrukken dat er niet één optimale combinatie van procesparameters bestaat voor alle diervoeders: voor elke voersamenstelling en voor elk doeldier gelden verschillende criteria en zal een specifiek productieproces optimaal zijn. Bij Schothorst Feed Research, Feed Design Lab en Zetadec is de kennis en expertise aanwezig om voerfabrikanten hierbij te begeleiden en adviseren.












