Tot voor kort werden mengvoeders voornamelijk geproduceerd als onbehandeld gemengd meel, pellets of kruimels. Inmiddels komen nieuwe fysische voervormen op, waarbij het meel thermisch wordt behandeld en vervolgens gekoeld. Voorlopig speelt deze ontwikkeling vooral bij biggenvoer. Volgens gebruikers bieden deze nieuwe voervormen verschillende voordelen ten opzichte van traditionele voervormen.
Tabel: Technische verschillen in uitvoering van productielijnen. Bron: Zetadec
Naast de voordelen dat de biggen beter renderen en dat ze zich prettiger voelen, is energiebesparing een belangrijk argument om hiertoe over te gaan. Gebruikers noemen onder meer: geen speendip, een betere vertering en homogeniteit dan bij onbehandeld meel, behoud van de vezelstructuur, een gezondere darmflora, rustigere biggen, een geleidelijkere voeropname en drogere mest. Een nadeel is het lagere stortgewicht ten opzichte van de traditionele voervormen.
Nieuwe voervormen vragen om aanpassingen in de fabriek. Welke technieken worden ingezet, hangt af van de grondstoffen, het gewenste voertype en de bestaande proceslijn.
Procesaanpassingen
Het nieuwe proces kan als nieuwe lijn worden opgebouwd, maar ook naast een bestaande proceslijn worden gerealiseerd. Daarbij kan gebruik worden gemaakt van bestaande apparatuur. Hoe ingrijpend de aanpassingen zijn, hangt sterk af van de uitgangssituatie. In een fabriek die ontworpen is voor de productie van uitsluitend pellets en kruimels, zijn meer aanpassingen nodig dan in een fabriek die al over de benodigde sleutelapparatuur en een flexibel proces beschikt.
Een gescheiden doseersysteem, bijvoorbeeld met een extra doseerweger, is noodzakelijk om bepaalde grondstoffen apart te kunnen verwerken. Daarbij worden de grondstoffen in vier groepen verdeeld. Sommige worden enkelvoudig fijngemalen met een hamermolen, zodat ze later beter kunnen worden ontsloten. Andere worden juist grof gemalen of gewalst om de vezelstructuur te behouden.
Grondstoffen met een hoog eiwitgehalte worden fijngemalen om de verteerbaarheid te verhogen. Granen met veel zetmeel worden met behulp van een stoommixer ontsloten. Voor een aantal vezelrijke grondstoffen is het juist belangrijk dat ze grof worden gemalen of gewalst. De vierde groep bestaat uit kleincomponenten zoals vitamines en enzymen. Die kleincomponenten worden onverhit toegevoegd, omdat warmtebehandeling de werking ervan negatief kan beïnvloeden. Als de beschikbare hoogte in de fabriek het toelaat, kan deze scheiding in het proces bijvoorbeeld worden gerealiseerd met bypasses langs conditioner en pers.
Het nieuwe proces omvat opwarmen en afkoelen met toevoeging van stoom, waarna het toegevoegde water weer wordt verwijderd. Pelleteren maakt geen deel uit van het proces. Daardoor treedt ook niet de shear op waarmee tijdens het pelleteren structuren verder kunnen worden opengebroken. Dit heeft als voordeel dat de deeltjesgrootteverdeling van het gemalen en gemengde meel hierdoor behouden blijft.
Maatwerk per grondstof
P. Bos Veevoeders uit Ederveen ontwikkelde voor deze aanpak een ‘schijf van vier’, waarin de vier groepen grondstoffen worden onderscheiden. Door per grondstof de juiste bewerking toe te passen, blijven meer nutriënten beschikbaar en worden belangrijke bestanddelen behouden. Pieter Bos geeft aan dat in de fabriek in Ederveen altijd al enkelvoudig is gemalen, waardoor aanpassingen in dat deel van het proces beperkt konden blijven. De tabel van Zetadec laat de verschillen zien tussen warmtebehandeld meel, traditioneel meel en pellets/kruimels.
Het stroomverbruik voor de productie van meel is aanzienlijk lager dan voor pellets, omdat de korrelpers geen onderdeel meer uitmaakt van het proces. De hoeveelheid stoom is voor beide opties gelijk. Naast het inpassen in het bestaande proces voor meel, pellets en kruimels zijn voor de nieuwe voervorm enkele aanvullende aanpassingen nodig.
P. Bos Veevoeders ontwikkelde voor de diversificatie een ‘schijf van vier’, waarin de vier groepen grondstoffen worden onderscheiden. Door per grondstof de juiste bewerking toe te passen, blijven meer nutriënten beschikbaar en worden belangrijke bestanddelen behouden.
Bepaalde grondstoffen moeten grof gemalen kunnen worden, een specifieke groep grondstoffen vraagt om een warmtebehandeling en voor de koeling wordt een meelkoeler toegepast. Deze meestal dubbeldeks uitgevoerde - tegenstroomkoeler is hoger dan de gebruikelijke pelletkoeler. Wanneer deze op de plaats van een bestaande pelletkoeler wordt geïnstalleerd, moet daarom extra hoogte worden gecreëerd.
Hygiëniserende processtap
De noodzakelijke aanpassingen verschillen dus per fabriek. Dit heeft te maken met het bestaande proces en de beschikbare ruimte, maar ook met de voedersoorten die geproduceerd moeten worden. Dit kan biggenvoer zijn, maar ook voer voor vleesvarkens of mogelijk pluimvee.
Met de nieuwe lijn kan bovendien een hygiëniserende processtap worden toegevoegd en kan meel bijvoorbeeld worden gemengd met fijne vlokken of kruimels. Daarmee biedt de technologie mogelijkheden om nieuwe voervormen te ontwikkelen voor verschillende toepassingen. Enkelvoudig malen, een warmtebehandeling en een geschikte koeler vormen in ieder geval belangrijke onderdelen van het proces. De zes huismerken (Bignola,
Crunch, Krusli, Safemix, Structoblend, Vida Fluxx) van warmtebehandeld meel in de tabel verschillen van elkaar, maar zijn allen gebaseerd op een vergelijkbare ontwikkeling: de introductie van een nieuwe fysische voervorm. De precieze productiewijze verschilt per mengvoederproducent en wordt doorgaans beschouwd als bedrijfseigen kennis.
Menno Thomas is directeur van Zetadec













