Wat is de optimale deeltjesgrootte voor varkens en pluimvee? Daarover sprak Albert van Dijk van Schothorst Feed Research tijdens een seminar georganiseerd door Feed Design Lab, Zetadec en Schothorst Feed Research.

“We malen grondstoffen om het oppervlak te vergroten, zodat celwanden worden verbroken, nutriënten vrijkomen en verteringsenzymen gemakkelijk toegang hebben tot de nutriënten”, legt hij uit. Dat malen gebeurt in de voerfabriek met een hamermolen, een walsenstoel of een multicracker (schijvenmolen).

Van het eindvoer wordt de deeltjesgrootteverdeling bepaald door droge zeefanalyse bij meelvoer en door natte zeefanalyse bij gepelleteerde voeders. Pelleteren zorgt voor een verdere reductie van de deeltjesgrootte van de gemalen grondstoffen. Aan gepelleteerde voeders voor vleeskuikens en vleesvarkens wordt een minimum gesteld aan het percentage grove deeltjes. “Bij meelvoeders voor leghennen mag het aandeel fijne deeltjes en het aandeel grove deeltjes niet groter zijn dan 15 procent”, adviseert Van Dijk.

Hij wijst erop dat er soms tegenstrijdige belangen spelen. “Fijne deeltjes bevorderen vertering en groeiprestaties, grovere deeltjes zijn beter voor de maaggezondheid. De voerfabrikant wil vooral een hoge pelletkwaliteit. Dat zorgt dus voor de nodige uitdagingen in de voerfabriek.”

Pluimvee

“Uit onderzoek blijkt dat te veel grove of te veel fijne deeltjes in meelvoeders voor leghennen ongunstig zijn”, vertelt Van Dijk. Fijngemalen (4 mm) mais en gerst verlaagt de eimassa en verhoogt de voederconversie, terwijl grofgemalen (12 mm) granen weliswaar hogere eigewichten opleveren, maar een slechtere eischaalkwaliteit. Schothorst Feed Research adviseert daarom een meelvoer ?? met tenminste 70 procent van de deeltjes tussen 0,6 en 2,5 mm.

Een vergelijkbare studie met gepelleteerde voeders voor vleeskuikens wees uit dat grovere deeltjes gunstig zijn voor de ontwikkeling van de spiermaag. Meer grovere deeltjes leiden wel tot een lagere voeropname en groei. Recent SFR-onderzoek laat zien dat fijn gemalen grondstoffen met toevoeging van grovere deeltjes de optimale combinatie vormt voor vleeskuikens.

Figuur 1. Karakteristieken van deeltjesgrootte.

Van Dijk adviseert om rekening te houden met de leeftijd van de kuikens. “In een startvoer is een klein percentage grove mais- of tarwe-deeltjes gunstig, maar de deeltjesgrootte dient wel onder de 1 mm te blijven. Tijdens de groei- en afmestfase adviseren we een gemiddelde deeltjesgrootte rond de 1 mm, waarbij vóór pelleteren ruim een derde van de deeltjes groter mag zijn dan 1,4 mm, om de spiermaagontwikkeling, de verblijftijd in de darm, de nutriëntenvertering en de darmgezondheid te stimuleren.”

Varkens

Voor gepelleteerde varkensvoeders geldt dat fijn gemalen grondstoffen resulteren in een hogere hardheid en slijtvastheid van de pellets. Fijner malen verbetert ook de verteerbaarheid van drogestof, ruweiwit, energie en vooral ruwvet, laat Van Dijk zien. Uiteindelijk zorgt dit ook voor betere groeiprestaties, met name bij jonge biggen. “Een nadeel van fijn malen is wel dat het kan leiden tot meer maagzweren”, waarschuwt Van Dijk. Dit risico kan worden gereduceerd door 5 procent zonnebloemzaadhullen toe te voegen aan het voer, blijkt uit een studie bij SFR.

In de fabriek

Uiteindelijk hangt de optimale deeltjesgrootteverdeling dus af van de grondstoffen, het maalproces, de voervorm, het doeldier en de gewenste kwaliteit van het eindvoer. “De klant wil bijvoorbeeld harde pellets, terwijl zachtere brokjes zorgen voor betere vertering. Dat is dus een balanceeract voor de voerfabrikant”, zegt Eric Vissers van Feed Design Lab.

‘De klant wil harde pellets, terwijl zachtere brokjes zorgen voor betere vertering. Een balanceeract voor de voerfabrikant’

“We hebben geleerd dat kleine deeltjes bevorderlijk zijn voor de vertering, terwijl grove deeltjes beter zijn voor diergezondheid en -welzijn. Grover malen zorgt ook voor meer doorstroming en een lager energieverbruik van de hamermolen.”

Diervoeder bestaat uit verschillende componenten: eiwitrijke grondstoffen, zetmeelrijke grondstoffen, vezelrijke grondstoffen, vet, mineralen en vocht. “In de hamermolen malen we de eiwitrijke grondstoffen, de zetmeelrijke grondstoffen en de vezelrijke grondstoffen. De moeilijk verteerbare eiwitten en vezels willen we fijn malen, en de zetmeelrijke fractie juist liever grof”, vertelt Vissers.

Voor het beste resultaat adviseert hij dan ook gescheiden malen (split grinding) en achteraf samenvoegen van de fracties. Voor deze methode is geen aanpassing van de voerfabriek nodig en de voederconversie is lager.

Waken voor slijtage hamermolen

Voor leghennen is een meelvoer met enige structuur aanbevolen. Een homogene deeltjesgrootte voorkomt dat scheiding van voerfracties optreedt en dat de hennen selecteren in het voer. Gepelleteerde of kruimelvoeders voor vleeskuikens en biggen moeten vrij zacht zijn voor een goede voeropname, terwijl pellets voor herkauwers juist een grote hardheid moeten hebben.

De moeilijk verteerbare eiwitten en vezels in diervoer moeten fijn worden gemalen, de zetmeelrijke fractie liever grof.

“Een belangrijk aspect voor een goede maling is slijtage van de apparatuur”, benadrukt Vissers. Slijtage van onderdelen van de hamermolen leidt tot langere retentietijden, slechtere maling, hogere procestemperaturen en een hoger energieverbruik. Redenen genoeg om tijdig te controleren op slijtage. Daarom adviseert Vissers om regelmatig een testbatch te malen en de deeltjesgrootteverdeling te bepalen middels zeefanalyse.

Om het energieverbruik in de fabriek te verlagen, is het ook een goede optie om de fijne deeltjes vóór malen af te zeven, zodat alleen de grove deeltjes de hamermolen passeren. De fijne deeltjes worden dan in de mixer weer toegevoegd. “Focus overigens niet alleen op energiebesparing in je fabriek, maar denk ook aan de voordelen voor je afnemers, zoals de effecten van deeltjesgrootteverdeling op voederconversie”, adviseert Vissers.

Toekomstperspectieven

De deeltjesgrootteverdeling wordt uitgedrukt in de geometrische gemiddelde diameter (GMD) met bijbehorende geometrische standaarddeviatie (GSD). Een lage GSD betekent dat er weinig variatie is in de deeltjesgrootte.

“We bepalen de deeltjesgrootteverdeling door het voer te zeven door ronde of vierkante gaatjes, wat een beperkt beeld geeft van de vorm van een deeltje”, zegt Menno Thomas van Zetadec. Figuur 1 laat zien dat zeefanalyse eigenlijk een beperkt beeld geeft van de deeltjes. “Het oppervlak van een deeltje is van belang voor de oplosbaarheid en de absorptie, het volume is relevant voor de flow tijdens de verwerking en de verhouding tussen oppervlak en volume bepaalt de mogelijkheden voor chemische reactie”, legt Thomas uit.

Om die verschillende aspecten van deeltjesgrootte samen te brengen pleit hij voor ‘equivalente deeltjesgrootte’, waarbij een relatie wordt gelegd tussen deeltjesvorm en -grootte en de uiteindelijke functie in het dier. Hierover meer in Molenaar nummer 9/10, die verschijnt op 30 juni.

Energiebesparing

In een scenariostudie berekende Thomas de relatie tussen de maalstrategie, de deeltjesgrootteverdeling en het energieverbruik. In het basisscenario wordt een volledige batch maiskorrels (waarvan 97 procent groter is dan 5 mm) gemalen. Dit kost veel energie. Door een oplopende fractie van de maisbatch niet via de hamermolen te sturen (scenario 2) wordt een significante energiebesparing bereikt. In scenario 3 wordt uitgegaan van een gelijk gewicht van alle fracties, dit bespaart energie, maar is geen realistisch scenario.

Bij scenario 4 wordt ervan uitgegaan dat alle deeltjes kleiner zijn dan 4 mm. Ook dit reduceert het energieverbruik. Thomas concludeert dan ook dat vooraf afzeven van fijnere deeltjes in belangrijke mate kan bijdragen aan energiebesparing in de voerfabriek.

Gaande van scenario 1 naar scenario 4 neemt het verschil tussen de inkomende GMD en de uitgaande GMD af en daalt de energieconsumptie. “Het loont dan ook de moeite om de deeltjesgrootteverdeling van de grondstoffen vóór malen te bepalen en de maalstrategie daarop af te stemmen.”

Maal-en-breek-matrix

Uiteindelijk verwacht Thomas dat het mogelijk is om de lotgevallen van deeltjes tijdens het malen goed in kaart te brengen. “Elke stap in het maalproces leidt tot deeltjesverkleining en door na elke stap data te verzamelen kunnen we een ‘maal-en-breek-matrix’ opstellen. Dat is op zich niet moeilijk, maar wel arbeidsintensief, omdat we herhaaldelijk moeten malen en zeven om het profiel van de verschillende fracties tijdens het maalproces in kaart te brengen.”

Met de verzamelde gegevens zal het in de toekomst mogelijk worden om het maalproces te modelleren op basis van de eigenschappen van het uitgangsmateriaal en om deze data te koppelen aan de productieprestaties en de gezondheid van de doeldieren.

Bekijk de resultaten van de scenario’s in de online versie van het artikel:

Deel dit artikel

Carolien Makkink