Malen is een standaardproces in de diervoederindustrie voor het verkleinen van grondstoffen. Erna kunnen de grondstoffen worden gemengd en gepelleteerd, wat ook een positieve invloed heeft op de vertering in het dier. De relatie tussen een deeltjesgrootteverdeling en de groei of voederconversie bij het dier is nog altijd niet helemaal duidelijk. Er is overeenstemming dat fijner gemalen deeltjes dierprestaties verbeteren en dat de wat grovere deeltjes de gezondheid van het maagdarmkanaal positief beïnvloeden (meer hierover staat in De Molenaar nummer 8, 2023, p. 13). Maar kunnen we al de gepubliceerde studies hierover wel met elkaar vergelijken ?

Methoden van verkleinen

Verkleining van grondstoffen vindt plaats via malen waarvoor verschillende typen apparatuur kunnen worden gebruikt: hamermolen, walsenstoel en schijvenmolen/multicracker. De keuze voor een type molen zijn doorgaans gebaseerd op het type grondstof, het energieverbruik, de maalcapaciteit en de diersoort. De invloed van persen en expanderen moeten niet worden uitgevlakt als we praten over het ‘verkleinen’ van deeltjes.

Figuur 1. Effect van gemiddelde deeltjesdiameter (op verschillende manieren uitgedrukt) op de voederconversie van jonge varkens (lineaire vergelijkingen).

Meten van deeltjesgrootte

In 1969 werd in de VS een methode beschreven die het mogelijk maakte om de deeltjesgrootte van gemalen producten via droog zeven te bepalen. Opmerkelijk, want deze methode vertaalt eigenlijk gewichtsfracties (massa) van zeefopbrengsten naar de grootte van deeltjes. Nog steeds is dit echter een van de meest gebruikte methoden voor het meten van een deeltjesgrootteverdeling, maar alternatieven zijn er inmiddels ook. Zo zijn er het nat zeven (van korrels bijvoorbeeld), laserdiffractie (op basis van deeltjesvolume), image analyse (op basis van deeltjesaantal en/of -volume) en microscopie (op basis van deeltjesaantal). Al deze methoden hebben hun voor- en nadelen (tijdsduur, accuratesse, kosten, eenvoud, etc.) wat betreft de analyses.

De deeltjesgrootte berekend als volume-diameter geeft bij jonge varkens een veel betere voorspelling van de voederconversie.

Oppervlak van een deeltje

Menno Thomas (Zetadec), medeauteur van het eerder genoemde artikel, kwam met het idee om, behalve naar grootte, ook de vorm van een deeltje in de analyse mee te nemen. Op deze manier is er meer aandacht voor het oppervlak en het volume van een deeltje. Behalve de meer bekende uitdrukkingen van deeltjes zoals geometrische diameter, gemiddelde, mediaan en de ‘meest voorkomende waarde’ kunnen nu ook het ‘Sauter gemiddelde’ (diameter in relatie tot het oppervlak) en het ‘Brouckere gemiddelde’ (diameter in relatie tot het volume) worden gebruikt om de gemiddelde deeltjesgrootte van een gemalen product te schatten.

Deeltjesgrootteverdeling

Met een deeltjesgrootteverdeling is het mogelijk om een vergelijking te maken tussen gemalen grondstoffen. Het blijft echter moeilijk om een driedimensionaal en onregelmatig gevormd deeltje te beschrijven met slechts één kenmerk. Bij echt ronde deeltjes kan dat (met de diameter), maar het is ook mogelijk om bij de beschrijving van een onregelmatig deeltje te doen alsof het een rond deeltje is, maar op een andere basis: bijvoorbeeld op basis van gewicht of volume of oppervlak.

Equivalente deeltjesgrootte

In het artikel van Fang Lyu wordt de ‘equivalente deeltjesgrootte’ beschreven. Dat is ‘een virtuele diameter van een rond deeltje dat de grootte vertegenwoordigt van een onregelmatig deeltje, maar is (her)berekend op basis van eenzelfde volume, of eenzelfde oppervlak, etc. Met bijvoorbeeld de formule voor ‘equivalente deeltjesgrootte over het oppervlak’ kan dit worden gebruikt in relatie tot verteringsprocessen, waar het oppervlak van een deeltje belangrijker is dan de grootte van het deeltje.

‘De deeltjesgrootte berekend als volumediameter geeft soms een betere voorspelling van de voederconversie’

Resultaten bij varkens

In het artikel is daarom de relatie onderzocht tussen de ‘equivalente deeltjesgrootte’ en de technische resultaten bij varkens. Zowel de geometrische diameter en de resultaten bij de varkens waren afdoende beschreven. Herberekening naar de ‘equivalente deeltjesgrootte’ leverde gegevens op zoals getoond in figuur 1. De figuur weerspiegelt de relatie gegeven tussen de voederconversie (y-as) en de deeltjesgrootte van mais of sorghum in m (x-as) in het voer van jonge varkens.

De (equivalente) deeltjesgrootte wordt op verschillende wijzen weergegeven. Duidelijk wordt dat alle equivalente deeltjesgrootten een betere voorspelling geven van de voederconversie in vergelijking met de gebruikelijke deeltjesgrootte (berekend als geometrische diameter). De deeltjesgrootte berekend als volume-diameter geeft een veel betere (een hogere correlatie = R2 waarde in figuur 1) voorspelling van de voederconversie. Deze relaties zijn echter niet in alle gevallen beter dan de gangbare gemiddelde deeltjesgrootte. Maar toekomst hebben de equivalente deeltjesgrootten zeker.

Figuur 2. Deeltjesgrootteverdeling van meel- en korrelvoeders, fijn of grof gemalen (Engberg et al., 2002).

Downstream processen

Om nutriënten beter verteerbaar en/of beschikbaar te maken wordt ook gebruikgemaakt van warmteprocessen zoals pelleteren, expanderen of extruderen. Ook bij deze processen, die volgen op het maalproces, worden de deeltjes verkleind. In figuur 2 is de deeltjesgrootte weergegeven van fijn en grof gemalen voeders, voorafgaand en na het pelleteren. Bij zowel het fijn als het grof malen wordt de deeltjesgrootte duidelijk gereduceerd door het pelleteerproces. De afstand tussen rollen en matrijs en een lagere temperatuur bij het pelleteren worden vaker genoemd als belangrijkste redenen voor het verkleinen van de deeltjes. Monstername van voeders moet dus eigenlijk gebeuren vlak voor het voeren van de dieren.

Conclusies

Droog zeven is nog steeds een belangrijke methode voor het analyseren van de deeltjesgrootte van voeders na malen. Andere methoden worden steeds belangrijker, zeker als we aanvullende kenmerken van deeltjes willen kennen, zoals volume en oppervlak. Deze kenmerken vertellen meer dan grootte alleen en kunnen een betere correlatie hebben met diereigenschappen en dus met het bepalen van de efficiëntie van malen en van andere processen die deeltjes verkleinen. Het artikel is veel gelezen dankzij de vele basisinformatie en dankzij de nieuwe inzichten over de equivalente deeltjesgrootte.

F. Lyu et al., 2020. Size reduction in feed technology and methods for determining, expression and prediction particle size: A review. Anim. Feed Sci. Technol. 261, 114347.

Deel dit artikel

Thomas van der Poel