Wat zijn de consequenties van de gedeeltelijke vervanging van granen door graanbijproducten (zemelgrint, voermeel en andere maalderijproducten), natte aardappelbijproducten of keukenafval? Deze vraag onderzocht Wageningen Livestock Research in een eerste onderzoekscenario naar alternatieve eiwitbronnen in varkensvoeders.
Het tweede scenario beschrijft de gevolgen van het vervangen van geïmporteerde soja door Europese raapzaadschroot, peulvruchten, insecten, algen en wieren, grasproducten of verwerkte dierlijke eiwitten (PAP’s).
Alternatieve en nieuwe ingrediënten
Een deel van de beschreven alternatieve ingredienten maakt al lang deel uit van het reguliere grondstoffenpakket voor varkensvoeders. Andere (insecten en PAP’s) zijn pas vrij recent toegelaten in de EU. Keukenafval (swill) is momenteel niet wettelijk toegelaten in Europese diervoeders − vanwege mogelijke voedselveiligheidsrisico’s − maar zou in de toekomst een veelbelovend duurzaam voedermiddel kunnen zijn.
De literatuurstudie richt zich specifiek op de nutritionele waarde en de effecten van het inclusieniveau van circulaire grondstoffen in varkensvoeders en hun invloed op dierprestatie, gezondheid en welzijn. De studie vond plaats in het kader van het publiek-private samenwerkingsproject Vitale Varkenshouderij.
Graanbijproducten
Verhoging van het aandeel graanbijproducten in varkensvoeders lijkt mogelijk zonder grote gevolgen voor de dierprestaties, zoals voeropname, verteerbaarheid, groei, voederefficiëntie, karkasgewicht en aanhoudingspercentage. Wel constateren de auteurs dat de vezelfracties in de bijproducten vaak slecht gekarakteriseerd zijn en dat de gehalten aan NSP en arabinoxylans vaak niet worden genoemd. Er is dan ook meer onderzoek nodig om goede relaties te leggen tussen de samenstelling van de graanbijproducten, de functionele eigenschappen van de vezelfracties, de voederwaarde en de effecten op groei, gezondheid en welzijn van het dier.
Onderzoek van Wageningen Livestock Research laat zien dat dierprestaties behouden kunnen blijven bij het gebruik van alternatieve eiwitbronnen.
Natte bijproducten
Natte bijproducten in brijvoer voor varkens hebben duidelijke voordelen vanuit circulair perspectief en in Nederland worden deze al vrij veel toegepast. In de literatuurstudie wordt wel vastgesteld dat het opnemen van aardappelvezels of -pulp in brijvoeders leidt tot slechtere groei- en karkasresultaten. Maar als deze aardappelproducten voorfermentatie of enzymatische voorbehandeling ondergaan, dan worden de groeiprestaties niet of nauwelijks beïnvloed. Gefermenteerde natte producten kunnen prebiotische effecten hebben in het maagdarmkanaal en zo de (darm)gezondheid bevorderen. Ook de prestaties van varkens op een brijvoer met 25 procent aardappelstoomschillen of een mix van vloeibaar zetmeel, wei en aardappelstoomschillen blijven niet achter bij die van varkens op een regulier voer met granen en sojaschroot.
Het gebruik van etensresten en keukenafval in diervoeders is in de EU (nog) niet toegelaten. Uit de literatuur blijkt echter dat adequaat, professioneel behandeld keukenafval zonder verlies van dierprestaties kunnen worden verwerkt in varkensvoeders. Voorwaarde daarbij is wel dat de nutritionele samenstelling van deze reststroom goed bekend is en dat mogelijke gezondheidsrisico’s (microbiologisch, zware metalen en fysische contaminanten, zoals papier, metaal of plastic) worden uitgesloten.
Raapzaadschroot en peulvruchten
Van raapzaadschroot en peulvruchten is al in veel studies vastgesteld dat het interessante vervangers voor sojaschroot in varkensvoeders zijn. In de meeste studies werd er weinig of geen effect op de groeiprestaties waargenomen bij opname van 5 tot 25 procent raapzaadschroot in biggenvoeders, of 10 tot 20 procent in vleesvarkensvoeders. Wel vragen de auteurs van de literatuurstudie aandacht voor het vezelgehalte en de aanwezigheid van glucosinolaten in raapzaadschroot, tanninen in veldbonen en alkaloïden en raffinosen in lupinen.
Insectenmeel
Insectenmeel, met zijn goede verteerbaarheid en voederwaarde, lijkt een veelbelovend eiwitrijk alternatief voor sojaschroot in varkensvoeders. Er zijn (geringe) positieve effecten gevonden op het darmmicrobioom en het lokale immuunsysteem in darmweefsel. Het effect op welzijn lijkt het meest veelbelovend wanneer insecten intact en levend worden verstrekt. De beschikbaarheid van insecten(producten) is momenteel nog beperkt, maar in Europa neemt de insectenteelt de laatste tijd wel flink toe.
Algen en zeewier
Zowel micro-als macroalgen bevatten bioactieve eigenschappen die antimicrobieel, prebiotisch en immuunmodulerend kunnen zijn en de gezondheidsstatus van varkens kunnen ondersteunen. Zeewier bevat ook hoogwaardig eiwit, maar dit moet worden geconcentreerd en/of geëxtraheerd om toepassing in varkensvoer mogelijk te maken. Over de effecten van hoge gehalten zeewierproducten in varkensvoeders op groei en karkaseigenschappen is nog weinig bekend. De belangrijkste succesfactoren voor verdere ontwikkeling van de toepassing lijken het optimaliseren van productie- en extractieprocessen.
Graseiwitconcentraten en PAP’s
Er is nog steeds weinig kennis over het gebruik van gras en andere ruwvoeders als ingrediënt voor varkensvoeders. Graseiwitconcentraten lijken veelbelovende eiwitbronnen als gedeeltelijk alternatief voor geïmporteerd sojaschroot, maar de ontwikkeling van voeders met graseiwitconcentraten bevindt zich nog in een experimenteel stadium, zo blijkt uit de literatuurstudie. Bij groeiende varkens zouden bewerkte pluimvee-eiwitten ten minste 4 tot 5 procent sojaschroot kunnen vervangen zonder negatieve effecten.
Pluimveemeel met een laag asgehalte en bloedmeel kunnen sojaschroot in biggenvoeders gedeeltelijk vervangen zonder prestatieverlies, maar verenmeel en pluimveemeel met een hoog asgehalte kunnen leiden tot een verminderde voeropname en groei. Het effect van de opname van (nieuwe) verwerkte dierlijke eiwitten op de gezondheid en het welzijn van varkens is nog weinig onderzocht. De veronderstelde positieve effecten op ongewenst gedrag zoals staartbijten zijn nog niet bevestigd.
Hoge inmengingspercentages mogelijk
In alle gevallen geldt dat een goede karakterisering van alternatieven voor granen en sojaschroot in varkensvoeders essentieel is. Daarbij gaat het met name om de vezelfractie, mogelijk antinutritionele factoren en contaminanten die de diergezondheid en de dierprestaties kunnen beïnvloeden. Daarnaast is het belangrijk om de optimale inmengingspercentages voor de alternatieve grondstoffen vast te stellen. Volledige vervanging van granen en sojaschroot lijkt meestal niet haalbaar en het maximale aandeel van het vervangende ingrediënt hangt mede af van de diercategorie (vleesvarkens, zeugen, biggen). Ook is nieuw onderzoek nodig om de effecten te bepalen van combinaties van verschillende grondstoffen in hetzelfde rantsoen.
Voor de twee scenario’s geeft de literatuur aan dat in varkensvoeders hoge inmengingspercentages mogelijk zijn voor nu al veelgebruikte grondstoffen (graanbijproducten, raapzaadschroot, vloeibare bijproducten, veldbonen, verwerkte dierlijke eiwitten), maar ook producten die niet geëvalueerd zijn in dit rapport: bakkerijbijproducten, zetmeelbijproducten, ddgs, zonnebloemenzaadschroot en erwten.
Beperkingen nieuwe grondstoffen
Voor nieuwe grondstoffen (keukenafval, insecten, aquatische grondstoffen en grasproducten) zijn er meer beperkingen − voornamelijk stabiliteit, beschikbaarheid en consistentie van samenstelling en kwaliteit − maar ook deze grondstoffen zijn in principe kansrijk als toevoeging aan het assortiment ingrediënten voor varkensvoer. Uiteindelijk komt dit de circulariteit van het voedselproductiesysteem als geheel ten goede.











