De rol van voeding in de veehouderij verandert, mede door nieuwe inzichten over onder andere het microbioom en maternale effecten. Annemarie Rebel, directeur van Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) en buitengewoon hoogleraar Gezonde en veerkrachtige veehouderij aan Wageningen University & Research, ziet daarin grote kansen. ”We gaan steeds beter begrijpen wanneer en hoe we met voeding de gezondheid van dieren kunnen ondersteunen.”
Waar zit volgens u de belangrijkste ontwikkeling van de afgelopen jaren?
“Twintig jaar geleden lag de nadruk bij voeding vooral op technische resultaten en energie- en nutriëntenvoorziening. Natuurlijk wisten we dat voeding ook invloed had op de gezondheid, maar hoe dat precies werkte, was veel minder duidelijk. De afgelopen tien jaar hebben we enorme stappen gezet in het begrijpen van de interactie tussen voeding, de darm en het immuunsysteem. Daarbij speelt het microbioom zeker een belangrijke rol (zie artikel op pagina 8, red.), maar het gaat breder dan alleen de bacteriën in de darm.
We begrijpen steeds beter dat voeding allerlei processen beïnvloedt die samen bijdragen aan de weerbaarheid van een dier. Die ontwikkeling zie je overigens niet alleen in de dierhouderij, maar ook in de humane gezondheidszorg.”
U spreekt liever over veerkracht dan alleen over gezondheid. Waarom?
“Traditioneel definiëren we gezondheid vaak als de afwezigheid van ziekte. Dat lijkt logisch, maar eigenlijk zegt het weinig over hoe een dier functioneert. Een dier kan vandaag gezond lijken, maar morgen toch gevoelig blijken voor een infectie. Veerkracht geeft aan hoe een dier reageert wanneer het wordt blootgesteld aan een ziekteverwekker of een andere uitdaging. Hoe snel herstelt het? Hoe goed kan het omgaan met veranderingen? Dat zijn eigenschappen die uiteindelijk bepalen hoe gezond een dier echt is.
Dat vraagt ook om een andere manier van denken. Misschien hoeft een dier niet volledig afgeschermd te worden van iedere prikkel. Net als bij mensen ontwikkelt het immuunsysteem zich door ervaringen op te doen. De uitdaging is om die balans goed te begrijpen. Dat vindt de praktijk nog best spannend en dat begrijp ik ook.”
Dus hoge gezondheid en SPF is niet de richting waar de sector op moet?
“Vooropgesteld is een goede biosecurity altijd belangrijk. Maar het hoeft niet verkeerd te zijn om dieren een infectie door te laten maken waar ze sterker van worden. Er is een bandbreedte waarbinnen dieren hier voordeel van hebben en het is de kunst om dat maximum te vinden.”
‘Het effect van voeding is veel complexer dan we vroeger dachten’
Waar zitten de vragen rondom voeding?
“Voeding is één van de belangrijkste knoppen waar we aan kunnen draaien. Maar het interessante is dat het effect van voeding veel complexer blijkt te zijn dan we vroeger dachten. We hebben bijvoorbeeld onderzoek gedaan waarbij bepaalde vetzuren en suikers werden verstrekt. Als je die rechtstreeks aan de big geeft, zie je een ander effect dan wanneer je exact dezelfde componenten aan de zeug verstrekt en de biggen het via de melk binnenkrijgen.
Het kan al tijdens de dracht invloed hebben op de ontwikkeling van embryo’s, maar ook op het microbioom en de samenstelling van de melk waarmee de biggen opgroeien. Dat laat zien dat voeding niet losstaat van de rest van het systeem. Het moment waarop je een voedingsinterventie toepast, kan minstens zo belangrijk zijn als het product zelf.
De vraag is niet alleen welke voedingscomponenten het immuunsysteem beïnvloeden, maar vooral wanneer je ze moet inzetten. Moet je een voedingsmaatregel al tijdens de dracht nemen of heeft het meer effect rondom de geboorte? Dat zijn vragen waar we steeds meer onderzoek naar doen. Hetzelfde geldt voor vaccinaties. We weten dat vaccins goed werken, maar mogelijk kunnen we de effectiviteit verder verbeteren door beter te kijken naar de voedingsstatus van dieren en de timing van voeding en vaccinatie op elkaar af te stemmen. Daar liggen nog veel kansen."
Betekent dit dat we straks veel gerichter gaan voeren?
“Op dit moment voeren we hetzelfde voer, op koppel- of stalniveau. Maar niet ieder dier reageert hetzelfde op een voedingsinterventie of op een infectie. Met de verdere ontwikkeling van precisievoedering ontstaan mogelijkheden om veel specifieker te ondersteunen. Dat hoeft niet meteen voor ieder individueel dier te zijn, maar wel steeds meer afgestemd op de omstandigheden op een bedrijf en uiteindelijk misschien ook op het individuele dier.”
Welke rol spelen nieuwe technieken daarbij?
“Die maken het mogelijk om veel eerder signalen op te pikken dat een dier uit balans raakt. Er wordt bijvoorbeeld gewerkt met camera's die veranderingen in activiteit registreren. Ook lopen er onderzoeken naar geurstoffen waarmee darmproblemen in een vroeg stadium kunnen worden opgespoord. We doen dat samen met Universiteit Utrecht, Radboud Universiteit, Saxion, TU Twente, TU Delft en andere partners.
Daarnaast wordt gekeken naar biomarkers in het bloed die iets kunnen zeggen over de darmgezondheid, zonder dat je daadwerkelijk de darm hoeft te onderzoeken. Zulke technieken kunnen ervoor zorgen dat we eerder ingrijpen, nog voordat dieren echt ziek worden.”
De diervoedersector probeert voeders zo uniform en stabiel mogelijk te maken. In de natuur eten dieren wat er op dat moment is. Kunnen we daar iets mee?
“Dat is een vraag die ik mezelf ook wel eens stel. Ik zeg niet dat we morgen iedere dag een ander rantsoen moeten voeren. Daar is geen wetenschappelijk bewijs voor. Maar het is wel interessant om te onderzoeken of meer variatie of meer keuzemogelijkheden dieren helpt om beter in hun eigen behoefte te voorzien. Misschien kijken we daar nu nog te veel vanuit het systeem naar en te weinig vanuit het dier zelf. Juist met nieuwe technieken, zoals precisievoedering, hoop ik dat we dat soort vragen in de toekomst beter kunnen onderzoeken.”
Als directeur van Wageningen Bioveterinary Research en hoogleraar Gezonde en veerkrachtige veehouderij ziet Annemarie Rebel een steeds grotere rol voor voeding als onderdeel van de gezondheid en weerbaarheid van landbouwhuisdieren.
Hoe gaat de diervoederindustrie om met alle nieuwe ontwikkelingen?
“De diervoedersector heeft de afgelopen jaren een belangrijke bijdrage geleverd. Veel bedrijven doen mee aan publiek-private onderzoeksprogramma's en investeren ook zelf in onderzoek. Ze kijken allang niet meer uitsluitend naar technische prestaties, maar willen ook bijdragen aan een betere gezondheid van dieren. Juist omdat voer dagelijks wordt verstrekt, is het een krachtig instrument om gezondheid te ondersteunen. Tegelijkertijd vraagt dat wel om samenwerking. Voeding staat nooit op zichzelf, maar hangt samen met management, vaccinatie, huisvesting en genetica.”
Waar verwacht u de eerste grote doorbraken?
“De toekomst ligt in het slim combineren van verschillende kennisgebieden. Als we voeding, vaccinatie, management, monitoring en diergedrag beter op elkaar kunnen afstemmen, houden we dieren niet alleen gezond, maar worden ze ook veerkrachtiger.”
Over Annemarie Rebel
Annemarie Rebel is directeur van Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) en buitengewoon hoogleraar Gezonde en veerkrachtige veehouderij aan Wageningen University & Research. Na haar promotie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en onderzoek aan Johns Hopkins University in de Verenigde Staten maakte zij de overstap naar de diergezondheid. Ze is voorzitter van het Netherlands Centre for One Health (NCOH), een samenwerkingsverband van Nederlandse kennisinstellingen dat onderzoek doet naar vraagstukken op het snijvlak van de gezondheid van mens, dier en leefomgeving.











