Mengvoederfabrieken zijn de afgelopen decennia sterk veranderd. Automatisering zorgt ervoor dat de kennis van het productieproces bij het personeel afneemt. De kennis verschuift richting machines en machinefabrikanten. Die ontwikkeling heeft voordelen, maar ook haken en ogen, zeker met het oog op de toekomst. Bert Mannes, Hans Boonen, Eric Vissers, en Hans den Otter geven hun visie.
Het werk van de operator zal in de toekomst namelijk verder veranderen. De nieuwe operator loopt door zijn fabriek met een tablet. Hij of zij ziet dat alles goed gaat en kan bijsturen waar nodig.
‘We zitten zeker niet de hele dag naar een schermpje te staren’, zei operator Jean Michels eerder dit jaar in De Molenaar. Toch is het aantal uren dat een operator achter een scherm zit toegenomen. Het aantal mensen in de fabriek is daarnaast sterk afgenomen ten opzichte van enkele decennia geleden. Automatisering zorgt ervoor dat er minder en minder mensen nodig zijn op de werkvloer.
Dit heeft voordelen, bijvoorbeeld minder personeelskosten en een constantere voerkwaliteit. Maar daarnaast zorgt het voor afnemende kennis op technisch, procestechnologisch en nutritioneel gebied. Tegelijkertijd zorgt de automatisering ervoor dat er ook minder kennis nodig is. Want de machines nemen steeds meer zelf de regie. Is dat een probleem?
Veranderingen in de fabriek
Enkele decennia geleden liepen er veel meer mensen rond in een mengvoederfabriek dan nu. Er stonden meerdere mensen in de perserij, meerdere mensen op de mengerij, meerdere mensen op de losserij, er was een eigen kwaliteitsdienst en een eigen technische dienst. De regelkamers waren klein en stonden dicht bij de machines, zodat een loopje naar de betreffende machine zo was gemaakt.
De situatie is nu anders: er is veel minder personeel aanwezig in de fabriek. De operator bewaakt het proces vanuit een centrale regelkamer die verder van het productieproces af staat. “Het loopje naar de machines is langer geworden, operators hebben geen direct zicht meer op de machines”, aldus Hans den Otter van IVS Dosing Technology. De mensen in de fabriek zijn hoger en anders opgeleid dan vroeger, constateert hij. “De operators van nu zijn opgeleid voor werk vanachter een computerscherm. Die zitten niet altijd te wachten op de stof en de herrie van een fabriek.”
Bijsturen is tegenwoordig veel moeilijker. De recepturen en machines zijn complexer geworden, de automatisering is toegenomen. Als operator in de productie kun je niet veel beïnvloeden. De kwaliteitseisen liggen vast. “Je kunt niet zomaar een procentje meer of minder olie toevoegen”, geeft Hans den Otter als voorbeeld. “Kennis over bijsturen is dus niet meer nodig en verwatert.” De technische dienst in de fabriek wordt steeds meer uitbesteed. Bij Agrifirm gebeurde dit bijvoorbeeld in 2006. Bert Mannes, werkzaam bij Van Mourik: “Tot die tijd was ik in dienst bij Agrifirm als technische dienst. Erna verdween de afdeling en werd het werk uitbesteed. Dat gebeurde bij veel meer mengvoederfabrieken.”
Andere kennis
Door de veranderende situatie en de vergrijzing verdwijnt er veel kennis uit de fabriek. Hans den Otter: “De gewone man die met z’n handen werkt en het productieproces snapt raken we kwijt. De nieuwe mensen zijn hoger geschoold en hebben hele andere kennis. Bijvoorbeeld van computersystemen en spreadsheets.”
‘De capaciteiten van installaties worden lang niet volledig benut’
Volgens hem kan de vergaande automatisering tot problemen leiden. “Laatst was ik in een fabriek waar een stuurleiding van een stoominstallatie was afgebroken. De stoom werd met 8 bar de fabriek in geblazen. Best gevaarlijk. Maar er kwam nergens een storingsmelding, dus de fabriek draaide gewoon door.” Hij noemt de afnemende kennis een vicieuze cirkel: de kennis in de fabriek neemt af, fabrikanten springen daarop in door hun apparatuur verder te automatiseren. Vervolgens is er weer minder technische kennis nodig in de fabriek. “We werken er dus zelf ook aan mee”, constateert hij.
Hans Boonen van machinebouwer Van Aarsen constateert hetzelfde: “Het liefst maken we gewoon machines en zien we betrokken, enthousiaste operators die zelf veel oplossen. Maar de situatie is veranderd, dus kunnen we er niet meer onderuit om steeds meer service, training en techniek te leveren. We proberen onze proceskennis zo veel mogelijk in onze machines te stoppen, zodat de machines zo eenvoudig mogelijk te bedienen zijn. Ik doel dan bijvoorbeeld op automatische slipmeting, automatische rolverstelling en het toevoegen van een hotstart-stoommixer aan de lijn, waardoor het product meteen op temperatuur is en er minder vastlopers zijn.”
Hoger verloop
Het verloop van mensen in de fabriek was in de jaren 80 en 90 volgens Eric Vissers van Feed Design Lab minimaal. “Als mensen een aantal jaar in en rond de losserij hadden gewerkt, kwam bijna als vanzelf de behoefte om wat meer te leren en ging men eerst naar de maalderij en vervolgens naar de perserij. De meest leergierigen schopten het tot bedieningsman of meewerkend voorman. Een enthousiaste voortgangscontroleur werd ingewerkt naar de functie van procestechnoloog”, blikt Eric terug. “Het kennisniveau van de werknemers groeide per dag.”
In de jaren 90 kregen operators in de perserij de beschikking over het regelen van de rolafstand tussen rol en matrijs. Hiermee kregen de operators extra gereedschap om de korrelhardheid te optimaliseren. Ook kwamen er innovaties als dimpel- en riffelrollen, koude en warme vetopspuit en het creëren en onderhouden van onderdruk op interne transporten. “Een dagelijks en zeer dynamisch proces van kennisuitwisseling. Men keek vol bewondering naar elkaars beroep.”
Nu is het lastiger om goed personeel te vinden. Eric: “Jonge intredende operators zijn moeilijk te boeien en te binden. Op het gebied van techniek hebben machinebouwers en andere leveranciers van techniek de regie overgenomen. Operators zitten nu vaak 6 van de 8 uur voor een scherm. Voerbedrijven hebben hiermee een ‘hell of a job’ om enthousiaste jonge mensen te boeien en te binden.” Ook Hans Boonen merkt dat het in West-Europa steeds lastiger is om mensen te vinden voor het werk in de ‘vieze’ mengvoederfabriek.
Betrokkenheid neemt af
Kennis van het productieproces kan de betrokkenheid vergroten. Hans den Otter: “Dat zien we bijvoorbeeld bij stoomtrainingen die we geven. In de loop van de training komen er steeds meer waarom-vragen en ontstaat de interesse in het onderwerp waarmee je bezig bent.”
Ook bij externe partijen speelt dit probleem. Bert: “Het werk als externe partij is anders. Het is niet je eigen fabriek waaraan je werkt. Het eigenaarschap verdwijnt en daardoor ook de nieuwsgierigheid van de mensen in de fabriek. Als het je eigen fabriek is, wil je er alles over weten, voel je je verantwoordelijk voor de lijn. Dat zorgt voor betere resultaten.”
Bovendien is het als derde partij lastiger om ‘zomaar’ te optimaliseren. Je moet wel heel zeker weten dat veranderingen zorgen voor een optimaler proces of een beter product. Want wie betaalt het als de resultaten toch tegenvallen? Hans Boonen constateert dat het lastig is om in de ‘nieuwe’ situatie vast te stellen bij wie het eigenaarschap ligt. “Wie is er verantwoordelijk als de machine vastloopt? De operator, de technische dienst, de machinefabrikant of de machine zelf? Het eigenaarschap zweeft vaak een beetje in het luchtledige. Dat zorgt voor onduidelijkheid over verantwoordelijkheden bij onvoorziene gebeurtenissen, wat tot onnodig lange stilstand kan leiden.”
Meer problemen in fabriek
Het uitbesteden van de technische dienst brengt nog een ander probleem met zich mee. Een nieuwe lijn is namelijk nooit meteen perfect, er zijn altijd opstartproblemen of kinderziektes. Bert: “Een eigen technische dienst haalt die problemen er makkelijk uit. Maar is de technische dienst uitbesteed, dan worden de problemen lang niet altijd opgemerkt. Een slimme operator leert omgaan met de problemen, maar het leidt tot een suboptimale prestatie van de proceslijn.
De capaciteiten van de installaties worden nu lang niet volledig benut. Terwijl dat in een tijd waarin energiebesparing een belangrijk onderwerp is, wel zou moeten.” Het optimaliseren van de lijn kost een mengvoederfabriek tijd en geld. Geld dat volgens Bert zo is terugverdiend door een beter presterende lijn. “Maar omdat je er nu vaak iemand voor moet inhuren, gebeurt het niet standaard.”
Door automatisering en vergrijzing verdwijnt er veel kennis uit de fabriek. (archieffoto De Molenaar uit 2013, genomen in de fabriek van De Valk Wekerom)
Ook hierop spelen machinefabrikanten in: zo biedt Van Aarsen trainingen aan waar bedrijven met behulp van simulatie alvast met hun nieuwe lijn kunnen werken en leren omgaan met storingen. “Incidenten die minder vaak voorkomen kunnen we hier helaas niet mee tackelen”, constateert Hans Boonen. Daarom biedt het bedrijf onder meer ook technische audits en procesaudits aan. Bij de laatste wordt gekeken naar optimalisatiemogelijkheden voor de proceslijn. Doordat daar extra kosten aan vastzitten, kiezen veel bedrijven er helaas voor om dit niet te doen.”
Capaciteit niet optimaal benut
Ook Hans den Otter ziet dat de capaciteit van machines niet optimaal wordt benut. “Bij een maximale capaciteit is er een groter risico op vastlopen. Er zijn heus nog wel fabrieken waar ze spelen met de parameters en het beste uit de lijn proberen te halen. Maar ook plekken waar ze zeggen: laat de machine maar op 9 ton per uur hobbelen, terwijl de maximale capaciteit hoger ligt.”
Ook kunnen er volgens hem juist fouten ontstaan door de toenemende automatisering: “Vroeger stond er iemand bij de pers die het merkte als de pers begon te trillen. Nu merkt niemand dat op als er geen sensoren op zitten. Het is dan bij wijzen van spreken wachten tot de lagers eruit vallen.”
Opleiden en verantwoordelijkheid
Het opleiden van personeel kan een deel van de problemen oplossen: het leidt tot meer binding en meer verantwoordelijkheidsgevoel. Bert ziet dat het opleiden van jonge mensen lastiger is als ze niet in dienst zijn bij een mengvoederbedrijf, maar bij een derde partij, zoals bij Van Mourik. “Als ingehuurd bedrijf is de tijd die je aan opleiden kan besteden beperkt. Het kan financieel niet uit als je te vaak samen naar een klant gaat. Opleiden is dus lastiger geworden.” Volgens hem moeten zowel mengvoederbedrijven als dienstverleners bereid zijn om te investeren in de opleiding van jonge technische mensen.
Ook zou het volgens hem helpen als de jonge garde meer eigenaarschap krijgt, ook als ze bij een extern bedrijf werken. “Ze moeten denken alsof het hun eigen fabriek is. Dat zorgt ervoor dat je nieuwsgieriger wordt, op zoek gaat naar antwoorden en je betrokken en verantwoordelijk voelt.”
Eric beaamt dat: “Voor het binden en boeien van het personeel is opleiding en verantwoordelijkheid heel belangrijk. Die twee aspecten hangen met elkaar samen: met de juiste kennis kun je verantwoordelijkheid nemen. Als je tegen een operator zegt: ‘dit is jouw pers. Het is jouw verantwoordelijkheid dat hij optimaal blijft lopen’, zorgt dat ervoor dat je je verantwoordelijk voelt. Opleiden zorgt voor de benodigde kennis. Zodat je je vakman voelt in plaats van een aapje dat een kunstje heeft geleerd.”
Operator van de toekomst
Bij het opleiden is het wel van belang dat de operator de juiste kennis krijgt. Kennis die nodig is voor de operator van de toekomst. Volgens Eric Vissers zal het werk van een operator in de toekomst namelijk verder veranderen. De nieuwe operator loopt door zijn fabriek met een tablet. Hij ziet dat alles goed gaat en kan bijsturen waar dat nodig is. Door voorspellend onderhoud zullen storingen nauwelijks meer voorkomen. De operator zal zich dus vooral richten op bijsturen. Daarvoor moet de operator nutritionele kennis hebben, procestechnologische kennis en technische kennis.
Eric: “Deze persoon begrijpt de veranderingen in eigenschappen van grondstoffen, begrijpt de machine-omstandigheden en heeft de vaardigheid om in te grijpen waar nodig. Niet door middel van een steeksleutel zoals in de jaren 90, niet met het oplossen van een storing zoals nu, maar bijsturen met behulp van data-analyses en kunstmatige intelligente. Daarvoor zal de operator werkelijk moeten begrijpen wat er achter de ijzeren plaat gebeurt die we hamermolen, pers of voorverdichter noemen.
Hoe werkt het slijtagepatroon in een hamermolen of pers? Welke omzettingen gebeuren er in een conditioner? Hoe werkt zetmeelontsluiting? Hij begrijpt dus zowel techniek, technologie als nutritie en optimaliseert. Ook is hij betrokken bij het toepassen van circulaire grondstoffen en de transitie naar een klimaatneutrale voerfabriek.” Om dit te kunnen bereiken is het volgens Eric nodig dat mengvoederbedrijven een opleidingsplan maken. “Daarover denken we vanuit het Feed Design Lab graag mee.
Al weet ik dat de meeste fabrikanten momenteel bezig zijn met een andere uitdaging: het hoofd boven water houden in tijden van krimp. Hij meent dat mengvoederbedrijven meer moeten samenwerken en samengaan. “We zijn nu op eilandjes onze Opel Kadetts aan het verbouwen tot Ferrari’s. We kunnen deze kennis beter bundelen. Heel concreet zie ik in de toekomst een veel kleiner aantal zeer geprofessionaliseerde voerfabrieken voor me. Op dit moment hebben we in Nederland nog een kennisvoorsprong ten opzichte van de rest van de wereld. Dat mogen we niet uit onze vingers laten glippen.”
Ook machinefabrikanten zijn bezig met deze stap naar een slimme volautomatische fabriek. Hans Boonen: “We gaan steeds meer met een holistische blik naar voerproductie kijken, waarbij zowel onze nutritionele, technische als procestechnologische kennis in onze machines en automatisering stoppen. Het onderhoud zal daardoor ook slimmer en voorspellend worden.”
Kort gezegd is de situatie in de fabrieken dus sterk veranderd. De grootste problemen van de huidige situatie zijn: de suboptimale prestaties van de productielijnen en het lastig binden en boeien van personeel. Het eerste probleem zal de komende decennia waarschijnlijk worden opgelost bij de overgang naar volautomatische fabrieken. Om het laatste probleem op te lossen moet het werk in de fabriek aantrekkelijker worden. Naast salaris kan het opleiden van personeel daaraan een belangrijke bijdrage leveren.”
Reactie Robert Bos, directeur P. Bos veevoeders
“Het grote voordeel van automatisering is, naast arbeidsbesparing, dat de kans op fouten afneemt. Vroeger, nog voor het computertijdperk, had mijn vader Piet Bos zijn fabriek al geautomatiseerd. Voorheen kon het gebeuren dat je per ongeluk de verkeerde schuif lostrok, met alle gevolgen van dien. Mijn vader had als stelregel: ‘Alles wat fout kan gaan, gaat ooit een keer fout.’ Dus je moet ervoor zorgen dat het niet fout kan gaan.
Dat is met de hedendaagse automatisering goed voor elkaar. Door de automatisering kun je gewoon met minder mensen werken. Een goed voorbeeld is de automatisering van de perserij. Deze wordt vanuit de centrale bedieningskamer bediend en dus spaar je een man uit op de persvloer. Daarnaast is het een voordeel dat de computer automatisch de instellingen van de vorige partij van dat recept overneemt. De schaduwzijde van deze automatisering is dat het persproces minder aandacht krijgt en de brokkwaliteit minder is of dat je niet de maximale capaciteit eruit haalt.
Mensen die vanachter de computer de machines besturen weten vaak ook minder goed hoe een machine werkt, dus hun kennis is minder dan vroeger. In die zin zou het nuttig zijn de tijd te nemen om de medewerkers goed uit te leggen hoe een machine eigenlijk precies werkt.”
Reactie Jean Michels, operator Voergroep Zuid
“Ik merk dat het moeilijk is om goed personeel te vinden dat interesse heeft in het vak. Bij ons binnen het bedrijf speelt dit ook. Wij hebben het voordeel dat de bedieningskamer naast de persen en de hamermolen staat. Daardoor kan je meteen horen of het goed loopt of dat er problemen zijn. Tevens staat de walsenlijn op gehoorsafstand. Ik heb het voordeel dat ik bij mijn vorige baas te maken heb gehad met heel weinig automatisering, waardoor mijn basiskennis wat groter is met betrekking tot machines.
Maar ik merk wel dat de kennis van de oudere medewerkers uit de fabriek verdwijnt. De overdracht van hun kennis naar de jongere generatie is lastig. Zij hebben alle ontwikkelingen zelf meegemaakt. Daardoor en door hun achtergrond hebben zij veel technische en andersoortige kennis. Zo lang alles goed loopt in de fabriek is het geen probleem, maar als er wel problemen zijn, komt het toch aan op de kennis van de mensen in de fabriek.
Het verdwijnen van die kennis zie ik dus wel als probleem. Dat het werk door de automatisering minder leuk is geworden, daar ben ik het niet mee eens. De uitdaging komt nu ergens anders te liggen. Je wilt nog steeds zo goed en zo veel mogelijk voer maken. Daarop kun je zelf invloed uitoefenen, zo kunnen wij bijvoorbeeld de verdeling van de twee wegers handmatig bepalen en zo de leegdraaitijd beïnvloeden.
Automatisering zal wel een steeds grotere rol gaan spelen. Het werk zal daardoor veranderen, maar dat is in elke sector zo, ook als je bijvoorbeeld in de bouw werkt. De rol van de operator zal ook veranderen. Op dat moment moet je jezelf afvragen of het werk nog bij je past. Er zal wel extra opleiding of training voor nodig zijn, maar daarin kun je meegroeien.”
Reactie Huub Fransen, directeur Fransen Gerrits
“Het beeld dat wordt geschetst is herkenbaar. Dat de automatisering steeds verder gaat is logisch met het oog op de toekomst en wordt mede ingegeven doordat er steeds minder technisch personeel te vinden is. De afnemende technische kennis is een breder probleem dat niet alleen in de mengvoedersector speelt. Minder mensen kiezen simpelweg voor een technische opleiding. Door de automatisering kunnen we dat momenteel goed opvangen en de jonge procesoperators zijn eraan gewend om het proces vanaf een scherm in de gaten te houden.
Ik denk juist dat ze meer kennis van het proces hebben dan vroeger. Toen stond iemand alleen bij de hamermolen of bij de pers bijvoorbeeld. Nu bewaak je als operator het hele proces. Het personeelsvraagstuk is voor ons op de korte termijn dan ook geen probleem waarop we vastlopen. Mensen die bij ons binnenkomen leiden we intern op. Als daaraan in de toekomst kennis over bijvoorbeeld kunstmatige intelligentie moet worden toegevoegd, dan doen we dat, eventueel via externe opleiding.
De fabrieken zullen de komende jaren veranderen en daar hoort andere kennis van het personeel bij. Dat zie ik als een normale ontwikkeling, niet als een probleem dat er nu ineens bijkomt.”









