Het rantsoen van herkauwers bestaat voor het grootste deel uit ruwvoeders die niet geschikt zijn voor menselijke consumptie. In het voer van eenmagigen worden echter ingrediënten gebruikt die ook rechtstreeks door de mens kunnen worden gegeten. Bij varkens en pluimvee is dan ook meer dan bij herkauwers sprake van feed-food-competitie.

Circulaire voedingssystemen

De productie van voedsel voor de mens heeft een grote impact op de uitstoot van mineralen en broeikasgassen, op klimaatverandering en op landgebruik. Om deze impact te verminderen is het belangrijk om voedselproductiesystemen circulair in te richten, zeggen Paul Bikker en Alfons Jansman van Wageningen UR in een review in Animal (2023).

In een circulair systeem bestaat afval idealiter niet: alle reststromen worden optimaal hergebruikt, liefst in humane voeding, maar ook diervoeding is een hoogwaardige toepassing. Lager op de ladder staan hergebruik van reststromen als bodemverbeteraar of als grondstof voor energieopwekking. In een circulair voedselproductiesysteem wordt akkerland voornamelijk gebruikt voor de teelt van humane voedselgewassen. Landbouwhuisdieren worden gevoed met gewasresten, co-producten uit de levensmiddelenindustrie, voedselresten en met gras van land dat niet geschikt is voor akkerbouw, leggen Bikker en Jansman uit.

Gevolgen voor varkens en pluimvee

De auteurs beschrijven in hun overzichtsartikel de consequenties van een hoger aandeel van co-producten in de voeding van varkens en pluimvee: er zullen minder granen en sojaproducten in de voeders worden verwerkt, het zetmeelgehalte zal dalen en de gehalten aan vezels, eiwit, vet en fytaat zal toenemen. Het netto energiegehalte voor varkens en de verteerbaarheid van organische stof en lysine is bij co-producten in het algemeen lager dan bij traditionele grondstoffen, zoals granen. Die verschuivingen hebben gevolgen voor de voeropname, de verteringsprocessen, het microbioom in het maagdarmkanaal en de beschikbaarheid van nutriënten voor het dier, leggen Bikker en Jansman uit.

‘In de toekomst hebben we behoefte aan productiedieren die het goed doen op minder hoogwaardig voer’

Co-producten die vrijkomen bij de productie van voedsel voor de mens zijn onder meer tarwe- en rijstzemelen, tarwe- en maisglutenvoermeel, suikerbietenpulp, melasse, aardappelpulp, bierbostel, ddgs, citruspulp, soja- en palmpitschroot, raapzaad- en zonnebloemzaadschroot, verwerkte dierlijke eiwitten en retourstromen (brood, koekjes) uit de retail. Al deze bijproducten vinden toepassing in de diervoeding.

Uit circulair oogpunt is het criterium voederconversie minder relevant.

Nieuwe producten

Naast deze traditionele grondstoffen (waarvan de samenstelling en voederwaarde is opgenomen in de CVB-tabel) krijgt de diervoederindustrie ook steeds meer de beschikking over nieuwe producten (novel feed ingredients), zoals insecten, algen en wieren, eiwitextracten uit plantaardig materiaal (rubisco), bacteriële biomassa geteeld op aardgas, reststromen uit de biobrandstoffensector en wellicht in de toekomst ook afvalstromen uit horeca en huishoudens (swill).

Het gebruik van swill is in de Europese Unie niet toegestaan. Versoepeling van deze wetgeving zal naar verwachting nog jaren duren, ondanks het feit dat adequate hittebehandeling van dergelijke afvalstromen waardevolle grondstoffen voor varkens- en pluimveevoeders kan opleveren, benadrukken Bikker en Jansman.

Minder biomassa beschikbaar

Be- en verwerking van biomassa, en met name bioraffinage, zullen steeds meer worden toegepast om verschillende gewascomponenten optimaal in te zetten voor verschillende toepassingen, verwachten Bikker en Jansman. Dit kan ertoe leiden dat er minder grondstoffen voor verwerking in diervoeders beschikbaar komen en dat ook de samenstelling en de kwaliteit van de beschikbare grondstoffen verandert.

Voederconversie minder relevant

In hun review vragen Bikker en Jansman zich af of voederconversie nog wel de beste parameter is om de efficiëntie van dierlijke productie aan af te meten. Het streven naar een lagere voederconversie bevoordeelt het gebruik van hoogwaardige voeringrediënten voor varkens en pluimvee, zoals granen en goed verteerbare eiwitbronnen, die ook in de humane voeding kunnen worden ingezet. Uit oogpunt van circulariteit is het criterium voederconversie minder relevant. Volgens de onderzoekers moeten we dus toe naar een systeem van efficiëntie-optimalisatie gebaseerd op input versus output van ‘human edible biomass’, optimaal landgebruik voor voedselproductie en optimale productie van levensmiddelen van dierlijke oorsprong.

Onze huidige landbouwhuisdieren zijn geselecteerd op een lagere voederconversie en een hoge groei. In een circulair systeem is het wenselijk om deze fokdoelen bij te stellen: in de toekomst hebben we behoefte aan productiedieren die het goed doen op minder hoogwaardig voer; dieren die beter bestand zijn tegen wat we nu suboptimale voeders zouden noemen.

In Molenaar nummer 15 bespreekt Thomas van der Poel wat de procestechnologische gevolgen zijn van het gebruik van meer circulaire grondstoffen.

Reacties diervoedersector: zorgen over beschikbaarheid en potentie

Joost Sparla (ForFarmers)

“Goed voer maken op basis van graan en soja kunnen de meeste veevoerproducenten inmiddels wel. Goed voer maken met een hoog percentage co- en restproducten vraagt veel vakmanschap, kennis en dus onderzoek. Een hoog percentage co- en restproducten leidt niet altijd tot de voordeligste voeders en beste dierprestaties. Hierdoor zal een toename aan het gebruik van deze stromen pas in een stroomversnelling komen als er hierdoor extra waarde wordt gecreëerd. Circulariteit en duurzaamheid is niet altijd zonder kosten.”

Johan Schuttert (AgruniekRijnvallei)

“Het begrip ‘circulair’ is een soort spagaat. Niemand kan ertegen zijn, maar circulariteit heeft heel beperkt potentie, omdat er niet genoeg producten beschikbaar zijn. Voor een nichemarkt kan er wel een concept worden opgezet, maar daar voeden we de bevolking van de EU niet mee. Daar komt bij dat veel producten ook geschikt zijn voor de energietransitie. Door de feed-fuel-competitie en bij stijgende energieprijzen zal het aanbod aan circulaire grondstoffen voor diervoeders dus laag blijven of zelfs teruglopen.

Novel feed ingredients (swill) stuiten vaak op regelgeving. Gelukkig is een product als PAP’s na een jarenlang gevecht wel weer beschikbaar en daarmee kan aan de eiwitkant een slag worden gemaakt in het verhogen van circulariteit.

Mijn aanbeveling is om te kwantificeren wat nu eigenlijk de zuivere potentie is van circulaire grondstoffen. Als dit gebeurt op basis van feiten en niet op basis van wishful thinking dan kunnen de perspectieven voor circulaire grondstoffen mijns inziens teleurstellend blijken.

Sinds minister Carola Schouten circulariteit als speerpunt heeft gekozen is er dan ook nauwelijks vooruitgang geboekt. Focus op Europese grondstoffen of een lage carbon footprint is veel interessanter en heeft veel meer potentie.”

Aart Wemmers (Agrifirm)

“Bij Agrifirm zijn we continu bezig met een verantwoorde voedselketen voor toekomstige generaties. Hierin speelt meer gebruik van reststromen, co-producten en de vermindering van feed-food-competitie een belangrijke rol en dit hebben we concreet vastgelegd in onze Fit4feed-aanpak. Dieren leveren een waardevolle bijdrage aan het voedselproductiesysteem doordat ze in staat zijn om niet-humaan eetbare reststromen om te zetten tot hoogwaardige dierlijke eiwitten. Reststromen hebben vaak een beperkte beschikbaarheid en een grotere variatie in nutritionele waarde dan traditionele grondstoffen.

Samen met Wageningen Livestock Research werken wij in het Feed-4Foodure-project aan meer inzicht in verdere verduurzaming van de diervoederketen. Daarnaast testen wij zelf op ons proefbedrijf Agrifirm Laverdonk de mogelijkheden van circulaire voeders bij kippen en varkens, waarbij technische resultaten, diergezondheid en verdienmodel van de boer belangrijke parameters zijn.”

Deel dit artikel

Carolien Makkink