In een Atex-omgeving draait alles om de beheersbaarheid in explosieveiligheid en de veiligheid van werknemers. Want een explosie moet uiteraard worden vermeden. Fabrikanten, leveranciers en eindgebruikers die met explosie gevaarlijke stoffen te maken hebben, moeten ervoor zorgen dat de risico’s beheersbaar zijn en dat processen continu worden bewaakt voor een zo veilig mogelijke werkomgeving.
Niet-Atex gemarkeerde apparatuur
Arno Mensink (senior consultant Atex) en Gerdian Jansen (Atex-specialist en voorzitter werkgroep zonering NEN-normcommissie explosieveiligheid) leggen uit waar bedrijven rekening mee moeten houden als ze niet-Atex gemarkeerde apparatuur willen gebruiken in zone 2- of zone 22-gebieden. “De NTA 7914 kan als leidraad worden gebruikt om te beoordelen of en onder welke randvoorwaarden niet-Atex apparatuur tijdelijk kan worden gebruikt of tijdelijk aanwezig kunnen zijn in zone 2-en/of zone 22-gebieden.
Wanneer tijdelijke werzaamheden moeten worden gedaan met apparaten die niet aan de eisen voldoen of er is geen Ex-apparaat beschikbaar, dan moet worden gekeken of de werkzaamheden buiten de gevarenzone kunnen worden gedaan, of dat er een alternatief explosieveilig uitgevoerd apparaat beschikbaar is, bijvoorbeeld een koolborstelloze boormachine. Of dat er een alternatieve werkwijze mogelijk is.”
Apparatuur beoordelen
“De beoordeling van een apparaat op de 13 ontstekingsbronnen geldt voor het specifieke apparaat en niet voor het type”, laat Mensink weten. “Als Atex op een apparaat staat wil het nog niet zeggen dat het overal voor geschikt is. Er moet worden gekeken naar de doeleinden en de omstandigheden. Iedereen weet hoe een boormachine werkt en daarom wordt de gebruiksaanwijzing vaak niet gelezen, terwijl die erg belangrijk is, want daarin staat specifieke informatie over het betreffende apparaat en de toepassingen.”
De te beoordelen apparatuur wordt ingedeeld in drie groepen. Subgroep A: apparaten en onderdelen die geen Atex-markering nodig hebben. Deze bevatten geen potentiële/inherente ontstekingsbron. De apparaten in subgroep B bevatten een potentiële ontstekingsbron, maar zijn bij normaal bedrijf geen effectieve ontstekingsbron. Deze apparaten mogen worden gebruikt als er nog geen Ex-apparaat op de markt is. Apparaten in subgroep C bevatten onder normale omstandigheden wel een effectieve ontstekingsbron. Deze apparaten mogen nooit binnen een zone worden gebruikt.
Inertisatie
“Het verdringen van zuurstof, of inertiseren door het toevoegen van een inert gas, kan worden toegepast als preventieve maatregel om de risico’s te beheersen bij de aanwezigheid van een explosieve atmosfeer binnen in installaties”, legt Ruben Vermeylen, explosie safety consultant bij ISMA, uit. “De maatregel is eenvoudig te implementeren met beperkte investeringskosten. Maar om een veilige werking te garanderen is het noodzakelijk om er een goede procesrisicoanalyse op uit te voeren.”
Voor een stofexplosie zijn twee voorwaarden: de aanwezigheid van een explosief mengsel en een ontstekingsbron. De zuurstof kan worden verdrongen door CO2, N2 of waterdamp. “De prioriteiten volgens Atex 153 zijn het voorkomen van explosieve mengsels”, zegt Vermeylen. “Als dat niet kan, voorkom dan ontsteking van deze explosieve mengsels en als dat niet kan, zorg ervoor dat de effecten van een explosie tot een minimum beperkt blijven.” Dit kan worden aangepakt volgens NPR. CEN/TR 15281:2022.
‘Als Atex op een apparaat staat wil het nog niet zeggen dat het overal voor geschikt is’
Veilig opslaan gevaarlijke stoffen
“Vanuit het bedrijfsleven kwam de vraag hoe om te gaan met verpakte gevaarlijke stoffen”, zegt Jorieke Meijer, specialist chemische veiligheid Nederlandse Arbeidsinspectie. “Werkgevers zijn verplicht om de gevaren van explosieve atmosferen te beoordelen. En die beoordeling moet worden vastgelegd in het explosieveiligheidsdocument. Dat geldt ook voor de opslag van verpakte brandbare stoffen.” Deze vormen niet altijd een gevaar. “Dat is afhankelijk van de verpakking en de staat van de verpakking.”
Frederik Norman demonstreert wat de gevolgen zijn van ontploffing van gassen, vloeistoffen en vaste stoffen.
UN-verpakte gevaarlijke stoffen en LQ-verpakkingen in een PGS 15-opslag vormen in drie gevallen geen gevarenbron, meldt ze. Ten eerste, als ze in een UN-gekeurde en juist gesloten verpakking zitten. Ten tweede als gassen zich bevinden in UN-gekeurde en verzegelde gasflessen, wanneer de ruimte in ieder geval vaker dan een keer per uur wordt ververst. En ten derde als er gebruikgemaakt wordt van LQ-verpakkingen conform ADR en verpakkingen met aanstekers die voldoen aan de verpakkingsvoorschriften van ADR en de Warenwet.
De ruimtes waar deze verpakking worden opgeslagen hoeven dus niet als gevarenzone te worden beoordeeld. De verpakkingen vormen wél een gevarenbron als deze vervuild of beschadigd zijn of als een zegel verbroken is en als het niet gekeurde verpakkingen zijn, als de UN-keuring voor deze verpakkingen verlopen is of als het om een werkvoorraad gaat.
De Nederlandse Arbeidsinspectie heeft over de beoordeling een wijze van toezicht opgesteld. Hierin wordt toegelicht hoe de arbeidsinspecteur in het kader van toezicht kijkt naar deze beoordeling door de werkgever. Afgelopen oktober is deze wijze van toezicht geactualiseerd door de Arbeidsinspectie. De PGS 15 nieuwe stijl wordt binnenkort verwacht.
Explosieveiligheid in de praktijk
Als letterlijk knallende afsluiting van het Atex & Process Safety congres namen Filip Verplaetsen, professor op het gebied van explosieveiligheid aan de KU Leuven en de Universiteit Gent, en Frederik Norman, wetenschappelijk onderzoeker en explosieveiligheidsexpert, de aanwezigen mee in de wereld van fysische, chemische en stofexplosies. Tijdens deze interactieve demonstraties konden bezoekers zien, horen en voelen wat de gevaren en de gevolgen zijn van het werken met brandbare gassen, vloeistoffen en vaste stoffen.
Verplaetsen en Norman lieten zien wat een explosie van kleine hoeveelheden al voor gevolg heeft. Dan kun je nagaan wat er gebeurt als het om grote hoeveelheden gaat. Zo werden gevaarlijke situaties nog eens extra benadrukt. Er werd onder andere getoond wat er gebeurt als een vloeistof onder druk boven zijn kookpunt komt en hoe gassen zich gedragen in een open of afgesloten buis. Ook werd inzichtelijk hoe gassen lichter dan lucht en zwaarder dan lucht zich in een ruimte gedragen. Vooral op de eerste rijen waren de luchtdruk en de warmte van de diverse explosies duidelijk voelbaar.







