In het Arbeidsomstandighedenbesluit, artikelen 3.5 a tot en met 3.5 f, is vastgelegd dat werkgevers verplicht zijn om werknemers te beschermen tegen explosiegevaar. Deze bepalingen zijn gebaseerd op de Europese ATEX 153-richtlijn (1999/92/EG) en vormen het wettelijke kader voor het opstellen van een explosieveiligheidsdocument (EVD). Dit document is bedoeld om aan te tonen dat explosierisico’s zijn geïnventariseerd en geëvalueerd, en dat passende maatregelen zijn genomen. De wet stelt onder meer dat de regels gelden voor arbeidsplaatsen waar explosieve atmosferen kunnen ontstaan. Daarnaast gelden ze nog in een aantal andere situaties (zie kader).
Het steekt specialist explosieveiligheid Michel Vandeweyer flink dat bij heel veel bedrijven het EVD ligt te verstoffen in de kast. “Terwijl een actueel EVD juist de kleine nalatigheden die vaak ten grondslag liggen aan een explosie, kan voorkomen.” Hij roept bedrijven op om het EVD af te stoffen en de aandacht te geven die het verdient. “Een EVD dat leeft voorkomt dat je bedrijf ooit letterlijk de lucht in vliegt.”
Hoewel het EVD vaak met zorg wordt opgesteld, meestal door externe adviseurs of gespecialiseerde veiligheidsdeskundigen, verdwijnt het in veel gevallen na oplevering in een digitale lade of fysieke ordner. “Het leeft niet, het wordt niet bijgewerkt en het wordt zelden geraadpleegd. Het EVD ligt ergens in een kast te verstoffen. Terwijl dit document, ironisch genoeg, juist dient om (stof) explosiegevaar te beheersen.”
Het explosieveiligheidsdocument (EVD) is vaak een samenraapsel van alle mogelijke rapportages, zonder logische structuur en met veel onnodige bladvulling (zoals links op de foto). Rechts een goed beheerd, actueel EVD. Geen overtollige ballast, maar een waardevol instrument.
‘Niet in de organisatie ingebed’
Dat een EVD bij veel bedrijven ligt te verstoffen, heeft volgens hem meerdere oorzaken. Een gebrek aan kennis bijvoorbeeld. In de meeste bedrijven wordt het EVD opgesteld door een consultant, maar intern weet niemand wat het document precies inhoudt. Het wordt als een ‘moetje’ gezien en nooit meer geopend. “Wat we in praktijk ook veel zien, is dat het EVD niet structureel in de organisatie is ingebed; het is geen onderdeel van het bredere veiligheidsmanagementsysteem.”
Een voorbeeld: in een chemisch bedrijf werd het EVD opgesteld, maar niet gekoppeld aan de werkvergunningen of onderhoudsprocedures. Daardoor werd het nooit geraadpleegd bij werkzaamheden in gevarenzones, niet geïmplementeerd in procedures en niet gebruikt voor de evaluatie of bepaalde acties wel veilig zijn. Terwijl dat nu net het doel van een EVD is.
Geen draagvlak bij management
Het EVD wordt vaak niet gekoppeld aan MOC-procedures (Management of Change). Wijzigingen in installaties, processen of stoffen worden dan niet automatisch getoetst aan het EVD. “In een voedingsmiddelenfabriek werd bijvoorbeeld een bepaalde grondstof vervangen door een ander type poedermateriaal. Niemand dacht eraan het EVD te herzien, terwijl de stofklasse en explosie-eigenschappen van de nieuwe grondstof wezenlijk anders waren. Gevolg was dat de aanwezige explosiebeveiliging te licht was.”
‘Het EVD ligt ergens in een kast te verstoffen’
Dat het EVD bij veel bedrijven ligt te verstoffen, komt volgens Vandeweyer omdat er geen draagdraagvlak is bij het management. Daardoor neemt de rest van de organisatie het ook niet serieus. Soms zit de kennis over het EVD bij één persoon. Vertrekt die, dan verdwijnt ook het overzicht. Het kan ook zijn dat er geen audits of opvolgingen zijn. In veel bedrijven wordt het EVD pas weer geopend als er een externe inspectie of ATEX-audit (explosieveiligheidscontrole) op de agenda staat.
Verder is het EVD soms een samenraapsel van alle mogelijke rapportages. Vaak uitgevoerd door verschillende mensen, zonder logische structuur en met veel onnodige bladvulling. Rapport op rapport wordt in dezelfde map geduwd, het overzicht raakt totaal zoek.
Van verplichting naar waardevol
Vandeweyer benadrukt dat een goed beheerd EVD geen last is, maar een waardevol instrument. “Het helpt risico’s beheersbaar te maken, incidenten te voorkomen en aantoonbaar te voldoen aan weten regelgeving. Maar dat vraagt om meer dan alleen een document. Wijs bijvoorbeeld een verantwoordelijke aan die het EVD beheert en bewaakt.” Dit kan een preventiemedewerker zijn, maar ook een procestechnoloog of HSE-coördinator (Health, Safety & Environment). Zolang deze persoon maar voldoende vertrouwd is met de materie en zich in geval van twijfel laat bijstaan door een expert.
Verder kan het EVD worden gekoppeld aan bestaande processen, zoals een MOC, audits, werkvergunningen en onderhoudsplanning. “Dit hoeft niet complex te zijn. Zo hoeven voor een MOC omtrent explosieveiligheid meestal slechts twee vragen gesteld te worden. Verhoog ik de kans op explosieve mengsels (zonering) of verhoog ik de kans op een ontstekingsbron? Indien explosiebeveiliging is toegepast, dient slechts getoetst te worden of de initiële aannames van de dimensionering nog steeds geldig zijn.”
Belangrijk is dat medewerkers weten wat het EVD is, waar het voor dient en hoe het hen beschermt. Denk aan ‘toolboxen’, ‘e-learning’ of visuele instructies. Ook dienen de kennis en verantwoordelijkheden te worden geborgd, zodat het EVD niet afhankelijk is van één persoon. “Documenteer procedures en leg vast wie wat doet bij wijzigingen.”
Het Arbeidsomstandighedenbesluit stelt onder meer dat:
-3.5 a, De regels gelden voor arbeidsplaatsen waar explosieve atmosferen kunnen ontstaan.
-3.5 b, Samenwerking en coördinatie tussen werkgevers verplicht is.
-3.5 c, De risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) moet worden uitgebreid met een EVD.
-3.5 d, Algemene preventieve maatregelen moeten worden genomen.
-3.5 e, Gevarenzones moeten worden vastgesteld en gemarkeerd.
-3.5 f, Bijzondere maatregelen vereist zijn bij ontstekingsbronnen of kwetsbare installaties.
Belang van een EVD: cijfers liegen niet
Explosieveiligheid is geen theoretisch risico, maar een reëel en terugkerend probleem. Dat bewijzen cijfers die het RIVM analyseerde van incidenten bij Nederlandse bedrijven die werken met grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen, zogenaamde Brzo-bedrijven.
Tussen 2019 en 2021 vonden hier 24 onderzochte incidenten plaats. Daarvan bevatten er vijftien voldoende informatie voor diepgaande analyse. Bij veertien van deze vijftien incidenten kwamen gevaarlijke stoffen vrij, waarbij dit in één geval leidde tot een explosie van afdichtingsmateriaal. Bij acht van de vijftien incidenten bleken procesparameters zoals druk, temperatuur of chemische reacties onvoldoende onder controle. In zeven gevallen faalden noodmaatregelen of waren ze zelfs volledig afwezig.
Bij maar liefst veertien van de vijftien incidenten schoten plannen en procedures tekort; vaak omdat risico’s niet goed waren ingeschat of instructies niet werden nageleefd. Hoewel niet elk incident eindigt in een explosie, is het vaak een kwestie van toeval of geluk dat de gevolgen beperkt blijven.








