Een verschuiving in het grondstoffenpatroon voor zalmvoeders (minder vismeel, meer eiwitrijke alternatieven) heeft in de fabricage grote gevolgen.
Het project Pelleting in the Circulair Agriculture moest zorgen voor meer inzicht in het gebruik van co-producten uit de landbouw en (voedings)industrie. Hoe kunnen deze grondstoffen worden verwerkt in mengvoer, zonder dat dit de pelletkwaliteit beïnvloedt? Tijdens het symposium deelden verschillende sprekers de resultaten die uit het vierjarige project naar voren kwamen.
Stoom en frictie
Richard Benders van Wageningen Universiteit beet het spits af met een presentatie over de rol van stoom en frictie bij het ontstaan van een korrel bij het persen. “Korrelen is de kunst om grondstoffen te transformeren in korrels van goede kwaliteit, beheerst door ervaren operators, maar wel op basis van gegevens.” Hij memoreerde de meest recente wetenschappelijke innovaties om onverwachte processen of onverwacht gedrag van grondstoffen bij het persproces te verkleinen. Dit door elementaire vragen goed te verklaren, zoals: wat maakt dat deeltjes binden? En: waarom is het korrelen van mais een hachelijke zaak?
‘Dit zal slijtage door meer abrasieve – circulaire – grondstoffen kunnen compenseren’
Grondstof versus proces
In zijn onderzoek heeft Benders de invloed van grondstoffen en die van processen gescheiden. Zijn aandacht ging daarbij vooral uit naar het meten van procestemperatuur, energieverbruik, fysische korrelkwaliteit en de veranderingen in de microstructuur van een korrel. Op deze wijze gaf Benders toelichting op bekende invloeden (L/D-verhouding matrijsgat versus productiecapaciteit; Figuur 1) en minder bekende invloeden (onder welke omstandigheden van delta T en L/D vindt geen binding van deeltjes plaats?).
De frictie in de matrijs geeft extra warmte voor het vormen van een korrel en deze procesinvloed blijkt van groot belang, waarbij deze frictie toeneemt met een grotere L/D van het matrijsgat. Ook het conditioneren van het persmeel (overdracht van warmte en vocht) is van grote invloed: “Beneden een bepaalde kritische korreltemperatuur is het formeren van een korrel niet mogelijk”, aldus Benders. Deze kritische temperatuur is specifiek voor een bepaald grondstofmengsel.
De inleiders van het symposium: Anne-Jo Smits, Tor Andreas Samuelson, Tom Bastiaansen, Ronald ten Cate en Richard Benders.
Beheersen van de frictie
Voor een optimale en energie-efficiënte korrelproductie moeten we volgens Benders de matrijsfrictie actief beïnvloeden. “Daarvoor moeten we weten hoe stoom de energiebalans beïnvloedt tijdens het korrelen”, aldus Benders. “Door het toepassen van stoom heeft er in het matrijsgat een smering plaats waarbij een hogere stoomdosering leidt tot een dikker laagje smering – allemaal meetbaar – en dus minder tot frictie. Met het beheersen van de dikte van het laagje smering wordt vervolgens het verbruik van mechanische energie en ook de korreltemperatuur beheerst.” Deze laagdikte kan nu worden gemeten. Voor dit doel is een snel monitoringssysteem ontwikkeld waarmee nu testen worden uitgevoerd voor zowel het pers-als het extrusieproces.
MonoRoll korrelpers
Ronald ten Cate (PTN) gaf een meer praktisch overzicht van de MonoRoll als korrelpers, een stabiele en energie-efficiënte korrelpers die circulaire grondstoffen kan verwerken met behoud van een hoge korrelkwaliteit. In de jaren 80 werd al een pers ontwikkeld met slechts één rol, die met een laag energieverbruik en zonder blokkering een scala aan grondstoffen kon verwerken. “In die tijd was het nog niet optimaal en relatief duur, maar met alle verbeteringen op het vlak van rotorstabiliteit en koeling van de hoofdas ter plaatse van het voorlager is de MonoRoll-pers nu operationeel met mogelijkheden voor een lage matrijsomtreksnelheid en voor matrijzen met een grotere L/D-verhouding”, vertelt Ten Cate.
Hij toonde een vergelijking tussen een korrelpers met één of twee rollen. De lagere omtreksnelheid van de MonoRoll en de kleinere inloophoek zorgen voor een langzamere deformatie van het persmeel en kent een grotere slaglengte (minder ‘stop en gaan’) van de korrel, wat ook leidt tot een lager energiegebruik (Tabel 1).
Inmiddels is de MonoRoll-korrelpers met succes geïmplementeerd in de mengvoederindustrie en onderwerp van discussie in het vlak van circulariteit: als gevolg van een dikkere productlaag vóór de rol en het ontbreken van slip zal de slijtage aan rol en matrijs laag zijn. “Dit zal slijtage door meer abrasieve – circulaire – grondstoffen kunnen compenseren”, aldus Ten Cate.
Grondstoffen met meer vezel
Tom Bastiaansen van Wageningen Universiteit vertelde over de effecten van het verwerken van meer co-producten in het voer op het persproces en de korrelkwaliteit. Over dit onderzoek stond een artikel in De Molenaar nr. 11 van dit jaar. Hij stelde vast dat vrijwel alle negatieve effecten van het gebruik van co-producten bij de productie van krachtvoeders in pellets zijn te overwinnen door de procesinstellingen op een juiste manier aan te passen.
Figuur 1. Kenmerken van korrelpersen: vergelijking tussen een pers met twee rollen en de MonoRoll (Ten Cate, 2024).
‘Beneden een bepaalde kritische korreltemperatuur is het formeren van een korrel niet mogelijk’
Geëxtrudeerd zalmvoer
Tor Andreas Samuelson van het Noorse onderzoeksinstituut Nofima gaf een overzicht van de rol van eiwithoudende grondstoffen in relatie tot het fabriceren van extrudaten. Nofima is een Noors onderzoeksinstituut in relatie tot voedsel, visserij en aquacultuur. Voor de productie van visvoeders heeft het instituut in Bergen de beschikking over een proeffabriek voor de fabricage van visvoeders. Met procesapparatuur en geavanceerde meetapparatuur voor de fysische en reologische analyses die daarvoor nodig zijn.
Samuelson sprak over zalmvoeders in geëxtrudeerde vorm, waaraan tegenwoordig hoge eisen worden gesteld. Deze eisen betreffen behalve de nutritionele eisen vooral de fysische microstructuur (voor olieabsorptie en het voorkomen van olieverlies later), de waterstabiliteit en slijtvastheid van het voer. Zie het kader voor de gewenste zalmvoerkarakteristieken. “Het verwerken van met name eiwithoudende grondstoffen is van grote invloed op bijna alle gewenste voerkenmerken, nutritioneel en fysisch.”
Een verschuiving in het grondstoffenpatroon voor zalmvoeders (minder vismeel, meer eiwitrijke alternatieven) heeft in de fabricage dan ook grote gevolgen. Aan de hand van zijn onderzoek toonde Samuelson het verschil aan tussen een grondstof als vismeel en sojaeiwitconcentraat: vervanging van 35 procent vismeel door 35 procent sojaeiwitconcentraat als enige eiwitbron in het zalmvoer verlaagde de slijtvastheid met circa 10 procent. Het verwerken van viseiwitconcentraat kent voordelen: door een deel water in de zalmvoerreceptuur te vervangen door viseiwitconcentraat werd een duidelijk betere kwaliteit van het extrudaat verkregen en ook een hogere capaciteit door een lagere belasting van de droger.
Referenties zijn opvraagbaar bij de redactie.
Gewenste zalmvoerkarakteristieken
- Uitgebalanceerd voor voeropname en voederbenutting
- Hoge fysische kwaliteit om verliezen te minimaliseren
- Hoge waterstabiliteit om nutriëntgehalten te waarborgen
- Geëxpandeerd voer om olie te kunnen absorberen, maar qua dichtheid voldoende om te zinken
- Optimale microstructuur van het voer om het lekken van olie naar water te verhinderen
E-learning productieprocessen
Anne-Jo Smits (Aeres) gaf een overzicht van ontwikkelde e-learning-modules in het kader van de productieprocessen. Er zijn inmiddels twee modules ontwikkeld. De eerste module behandelt de basisprincipes van de verschillende processen in de mengvoederfabricage, van grondstofinname tot en met het persproces en de kwaliteitscontrole. In deze module komen ook oefeningen aan bod om bijvoorbeeld de mengnauwkeurigheid te toetsen. Ook kan de invloed van bepaalde procesparameters (zoals de L/D-verhouding van het matrijsgat) worden gesimuleerd, waarna de invloed hiervan op productiekenmerken als capaciteit of korrelkwaliteit wordt weergegeven.
Module 2 omvat de grondstofkenmerken. Nutriëntsamenstelling, anti-nutritionele factoren en dergelijke, maar ook de fysische kenmerken zoals de grondstofbijdrage aan het persproces of het waterbindend vermogen. Deze gegevens komen voort uit de andere onderzoekingen binnen het project. Module 2 bestaat uit een e-learning gedeelte, maar kent ook een bronpagina voor de verschillende grondstoffen. Verder is er aandacht voor nieuwe grondstoffen en hun toepassingen, zoals die voor insecten. Module 3 is nog deels in ontwikkeling en betreft het verklaren van de vele invloeden (nutriënten, het gebruik van stoom, matrijsdimensie, koelprincipes, etc.) die bij het persproces een rol spelen. Bedrijven kunnen voor interne training gebruikmaken van deze e-learnings tegen een kleine vergoeding.











