De gemiddelde DON-concentratie in korrelmais van de voorbije oogst ligt bijna 10 keer hoger dan het jaar ervoor.
Mais heeft het vorig jaar in Europa – met name in België, Nederland en Frankrijk – bijzonder zwaar gehad. Omdat het tijdens groei en oogst bijzonder nat was, ontstonden er historisch hoge mycotoxinegehalten in het gewas. Bijkomend probleem: de fusarium-toxines waarover het hier gaat, zijn erg moeilijk onschadelijk te maken. Dat komt omdat de meeste toxinebinders vrijwel geen vat hebben op deze fusarium-toxines.
Schade beperken met additieven
Dsm-firmenich beschikt als enige over EU-geregistreerde voederadditieven om deze mycotoxinen onschadelijk te maken “We kunnen de schade beperken”, zegt Annelies Ooms van dsm-firmenich. “Daar hebben wij als enige EU-geregistreerde producten voor.” B-Trichothecenen, zearalenone en fumonisines laten zich niet fysisch binden aan bijvoorbeeld kleimineralen. “Dat komt omdat zij een heel andere moleculaire structuur hebben dan bijvoorbeeld aflatoxines, die wél relatief gemakkelijk onschadelijk gemaakt kunnen worden. Fusarium-toxines kunnen enkel onschadelijk worden gemaakt door de chemische structuur van het toxine dermate te wijzigen dat het toxine niet meer schadelijk is voor het dier”, zegt Ooms. “We doen dat door de toxines enzymatisch af te breken en om te zetten tot onschadelijke metabolieten. Dat gebeurt door toevoeging van EU-geregistreerde enzymen aan het voer.”
“Dsm-firmenich biedt daarvoor verschillende producten aan die EU-geregistreerd zijn”, legt Ooms uit.
Extreem hoge mycotoxinegehaltes
“Wij hebben inmiddels zicht op de contaminatie in alle Europese granen”, vertelt Luc Levrouw van dsm-firmenich. “We voerden uitgebreide analyses uit op maisgraan, zowel gedroogd als vochtig, CCM, op deegrijpe maiskuil en binnenkort ook op verschillende maisbijproducten, zoals maisvoermeel, mais-ddgs, maisglutenfeed, maiskiemen en maiskiemschroot. De ronduit alarmerende gehalten aan mycotoxines die wij in maisgraan aantreffen, zijn een direct gevolg van de extreem natte weersomstandigheden tijdens de oogst.
Fusarium-schimmels houden van nat en kil weer. Je vindt in élk monster toxines, meestal zelfs meerdere types mycotoxines in één monster”, legt Levrouw uit. Vooral de besmettingen met zearalenone, A-Trichothecenen (T2-toxine, HT2-toxine…), B-Trichothecenen (DON, Ac.DON, Nivalenol…) en fumonisine B1, B2… zijn zeer hoog (Figuur 1). Van de meeste fusarium-mycotoxines in kwestie bestaan er ook (gemaskeerde) toxines die doorgaans heel moeilijk te analyseren zijn, maar daarom niet minder schadelijk voor de dieren.
Gevolgen voor maisbijproducten
De hoge toxinegehalten in maisgraan zullen vermoedelijk ook gevolgen hebben voor de vele maisbijproducten die in diervoeder worden toegepast. Dsm onderzoekt dit momenteel nog. Het is niet uitgesloten dat de toxineconcentraties in maisbijproducten twee tot drie keer hoger zullen liggen in vergelijking met gewoon maisgraan.
Uit de meest actuele meetresultaten (oogst 2023) voor de Benelux blijkt dat de gemiddelde DON-concentratie in korrelmais van de voorbije oogst bijna 10 keer hoger ligt dan het jaar ervoor. Dit zal onmiskenbare gevolgen hebben voor de zoötechnische prestaties van dieren die hiervoor gevoelig zijn, zoals biggen en vleesvarkens.
Unieke resultaten
Hoe uitzonderlijk zijn deze resultaten nu? Al meer dan vijftien jaar analyseert dsm-firmenich mycotoxines in graan. Eerder liet ook de maisoogst van eind 2014 sterk verhoogde DON- en ZEA-gehalten optekenen in Belgisch en Nederlands maisgraan, maar de oogst van 2023 breekt de voorgaande recordgehalten moeiteloos. Vooral het feit dat 100 respectievelijk 90 procent van de onderzochte monsters momenteel besmet zijn met DON en ZEA is uniek.
Opvallend is ook dat de contaminatie met DON in mais groter en gevaarlijker is dan de zearalenone-besmetting. België en Nederland liggen bovendien ook duidelijk in de regio waar de zwaarste contaminaties worden vastgesteld.
Wettelijke normen voor mycotoxines
Volgens de huidige EU-richtlijnen mag er in granen en graanbijproducten maximum 8000 ppb DON en metabolieten zitten, in maisbijproducten 12.000 ppb, in varkensvoeders 900 ppb, in kalver- en lammervoeders 2000 ppb, in pluimveevoeders 5000 ppb en in andere diervoeders 5000 ppb. Omdat EFSA – de Europese Voedselveiligheidsautoriteit – er niet zo gerust in is, zijn er intussen voorstellen uitgewerkt om de normen voor mycotoxines binnenkort strenger te maken.
Zo wil EFSA voor granen en graanbijproducten naar maximaal 5500 ppb DON gaan, voor maisbijproducten naar maximaal 8000 ppb, in varkensvoeders naar maximaal 500 ppb en in pluimveevoeders naar maximaal 600 ppb. België zit dit jaar (2023-2024) voor maisgraan op een maximum van 8505 ppb.
Voor zearalenone en metabolieten lopen de maximale gehalten op tot bijna 3000 ppb, terwijl die volgens de huidige EU-richtwaarden voor granen en graanbijproducten niet hoger mogen zijn dan 2000 ppb (nieuw EFSA-voorstel: maximum 1000 ppb) en voor maisbijproducten op 3000 ppb (nieuw EFSA-voorstel: maximum 1500 ppb).
Deegrijpe maiskuil voor rundvee
Uit Frans onderzoek op deegrijpe maiskuil voor rundvee blijkt dat de mycotoxine-contaminatie ook daar alarmerend hoog is. Intussen worden ook Belgische en Nederlandse kuilen onderzocht, maar er zijn momenteel nog niet voldoende resultaten bekend om dit goed in beeld te kunnen brengen.
Schade bij varkens
“Er bestaan zichtbare, maar vooral minder zichtbare schadelijke effecten van mycotoxines”, zegt Levrouw. “DON en metabolieten hebben een negatief effect op de voederopname en dus op de zoötechnische prestaties. Varkens zijn erg gevoelig voor deze mycotoxines. Hoge contaminaties kunnen zelfs leiden tot verwondingen aan de mond, het darmstelsel, de nieren en de lever.”
Chronische besmettingen tasten de immuniteit aan en kunnen leiden tot ontstekingsachtige problemen (bijvoorbeeld SINS) bij varkens. “ZEA en metabolieten verstoren dan weer vooral de vruchtbaarheid, kunnen abortus bij zeugen veroorzaken en zorgen bij biggen dikwijls voor gezwollen tepels en vulva, staartnecrose of weefseldegeneratie. Kortom, de schade is aanzienlijk.”
Schade bij pluimvee
Bij pluimvee werd de schade eerst onderschat, maar de laatste jaren suggereren steeds meer onderzoekers toch een ernstige gevoeligheid voor mycotoxines, zowel bij vleeskippen en opfokkuikens als bij leghennen en foktomen. Ook hier veroorzaken DON en metabolieten ontstekingen in het darmstelsel en een verstoorde voeropname. ZEA en metabolieten verstoren ook bij pluimvee de vruchtbaarheid en eierleg.
Figuur 1. Prevalentie van mycotoxines in Europese granen.
Schade bij herkauwers
Tenslotte zijn ook herkauwers niet ongevoelig voor mycotoxines. De penswerking, de voedervertering en de voortplanting zijn duidelijk niet gebaat bij hoge gehalten mycotoxines in het rantsoen. Die veroorzaken vaak ook diarree en tasten de lever aan. “Dat is de voorbije jaren meermaals gebleken door onderzoek te doen naar mycotoxines op melkveebedrijven waar iets misloopt. Méér mycotoxines – vaak afkomstig uit gecontamineerde maiskuil – betekent vaak ook minder melk in de tank”, aldus Levrouw.
Omgaan met hoge gehaltes
Omgaan met hoge mycotoxinegehalten is niet vanzelfsprekend. “Het komt er vooral op aan de schade te beperken”, zegt Levrouw. “Analyseren is natuurlijk belangrijk, want meten is weten. Men kan ook de rantsoensamenstelling aanpassen, bijvoorbeeld door het aandeel CCM fors te beperken in geval van hoge mycotoxinegehalten. Men zou de gecontamineerde CCM ook kunnen voeren aan minder gevoelige diercategorieën.”
Biggen en vleesvarkens zijn het meest gevoelig voor DON, zeugen het meest gevoelig voor ZEA. Leveringen mais met verhoogde DON-gehalten apart opslaan en verwerken, wordt eveneens aanbevolen. Ook kan worden overwogen om het aandeel maisproducten te beperken tot bijvoorbeeld 50 à 75 procent van de gebruikelijke inmenging. “Helaas is dat voor zelfmengers niet vanzelfsprekend”, benadrukt Levrouw. “Dan moeten ze bijkomend voer gaan aankopen en dat weegt op de kosten.”









