Wereldwijd wordt ongeveer een derde van het geproduceerde voedsel verspild: ruim 13 procent gaat verloren tussen oogst en retail en nog eens bijna 20 procent in retail, horeca, catering en huishoudens. Deze verliezen ondermijnen de duurzaamheid van het voedselsysteem. Gelukkig is er wel iets aan te doen: in veel regio’s is het mogelijk de gewasteelt verder te optimaliseren, zodat er minder oogstverliezen zijn. Verbeteringen in infrastructuur en logistiek voorkomen dat grondstoffen verloren gaan tijdens opslag en transport.

Europa zet al meer in op de teelt van soja en veldbonen, maar deze gewassen leggen wel beslag op schaars landbouwareaal.

Reststromen verwaarden

Het beter verwaarden van rest- en nevenstromen die vrijkomen bij de verwerking van gewassen en grondstoffen zorgt voor minder verspilling. De rest- en nevenstromen kunnen in food en feed worden gebruikt. Automatisering en digitalisering kan in retail, horeca en catering helpen om inkoop, voorraadbeheer en afzet efficiënter te maken. Op dit moment is het (nog) niet toegestaan om voedselresten van huishoudens en horeca (‘swill’) te verwerken tot diervoeders.

Op termijn kan dit wel mogelijk worden, met adequate processing die de veiligheid en kwaliteit waarborgt. Ook bij consumenten is nog winst te halen wanneer zij ondersteuning krijgen. Bijvoorbeeld met recepten voor verwerking van kliekjes en met betere uitleg van ‘ten minste houdbaar tot-’ en ‘te gebruiken tot-data’ op verpakkingen (‘kijk, ruik en proef’).

Diervoederproductie

Binnen de diervoederproductie kan vooral nog worden ingezet op energiebesparing. Voor de verwerking van grondstoffen tot mengvoeders is energie nodig voor malen, mengen, verhitten, pelleteren en koelen. In veel gevallen is het mogelijk om energie te besparen door processen te optimaliseren, warmte terug te winnen voor hergebruik en door over te schakelen van fossiele brandstoffen naar duurzame energiebronnen (zon, wind). In dit nummer van De Molenaar gaat Thomas van der Poel dieper in op de kansen en bedreigingen van verschillende verduurzamingsopties in de veevoerfabriek.

Bioraffinage

Een andere interessante ontwikkeling die leidt tot een optimaal gebruik van grondstoffen is bioraffinage: het fractioneren van primaire producten. De verschillende fracties kunnen optimaal worden ingezet in de voedselketen (zie ook het artikel over Grassa op pagina 31). Het ontsloten gras is een goede bron van pensbestendige nutriënten voor melkvee, terwijl eiwit gewonnen uit het grassap kan worden verwerkt in de voeding voor eenmagige productiedieren en op termijn zelfs voor de mens. Ook andere primaire grondstoffen zijn met behulp van fysisch-chemische processing of door gebruik van enzymen te verwerken tot verschillende fracties die hun toepassing vinden in food en feed.

Voersamenstelling

In het streven naar circulariteit is de voersamenstelling een interessante knop om aan te draaien. Hoe meer rest- en nevenstromen in het voer, des te minder primaire grondstoffen (granen, vlinderbloemigen) er nodig zijn. Overigens kunnen we de eiwitrijke schilfers en schroten die overblijven na de winning van olie uit sojabonen en palmpitten (oorspronkelijk een bijproduct) inmiddels beschouwen als nevenstroom of co-product, omdat de economische waarde van de olie en de schilfers of schroten vergelijkbaar is.

Vanwege de ontbossing en bedreiging van andere ecosystemen staat de toepassing van soja- en palmproducten maatschappelijk onder druk. Ook geopolitieke ontwikkelingen en klimaatverandering met risico’s op mislukkende oogsten leiden ertoe dat de Europese agrofoodsector minder afhankelijk wil worden van de import van grondstoffen uit andere delen van de wereld. De belangstelling voor alternatieve eiwitbronnen en regionaal geteelde voedergewassen neemt daardoor toe. Europa zet daarom al meer in op de teelt van soja en veldbonen, maar deze gewassen leggen wel beslag op schaars landbouwareaal.

Humane reststromen

Rest- en nevenstromen uit de levensmiddelensector en voormalige voedingsmiddelen (retourstromen uit de voedingsmiddelenindustrie en retail) worden al veel gebruikt in diervoeders. Enige uitbreiding hiervan is nog wel mogelijk. Inmiddels is ook het gebruik van verwerkte dierlijke eiwitten (PAP’s) in de EU onder voorwaarden weer toegelaten. Ook insectenlarven zijn toegestaan als eiwitbron in diervoeders. Microbieel eiwit, oftewel ‘single cell protein’ – fermentatief geproduceerd door bacteriën, schimmels, gisten of algen – is een andere interessante optie die niet of nauwelijks beslag legt op grond of zoet water. Bovendien is een veilige productie in een gesloten systeem mogelijk.

Nieuwe uitdagingen

Veel ontwikkelingen maken diervoeders duurzamer, helpen kringlopen sluiten en dragen bij aan een circulaire economie. Al die nieuwe ingrediënten zorgen wel weer voor uitdagingen voor de diervoederindustrie. De productie van alternatieve eiwitbronnen moet nog verder omhoog, zodat de kostprijs beter concurreert met de traditionele eiwitbronnen en de aanvoer op een constant hoog niveau blijft, zowel qua volume als qua nutritionele samenstelling, veiligheid en kwaliteit.

Circulair voedselsysteem

Landbouw en veeteelt vormen van oudsher een circulaire sector. Gewasteelt vindt plaats voor de voeding van mens en dier. Koeien, kippen en varkens eten gras, mais, granen, soja en nevenstromen uit de levensmiddelenketen en maken daarvan melk, vlees en eieren voor humane consumptie. De mest van de dieren gaat terug naar het land en komt weer ten goede aan de gewassenteelt. Het kleinschalige gemengde bedrijf en de schillenboer uit het verleden zijn nu uitgegroeid tot een wereldwijde agrofoodsector, met kringlopen op grote en kleine schaal.

Lekken in het systeem

Helaas zitten er ook ‘lekken’ in die kringlopen. Een groot deel van het geproduceerde voedsel bereikt de maag van mens en dier niet. Het terugdringen van voedselverspilling levert een grote bijdrage aan voedselzekerheid voor de wereldbevolking en aan het verlagen van de ecologische voetafdruk van het voedselsysteem. Een ander ‘lek’ in de kringloop belandt in het riool. Oplossen van dit lek is mogelijk als mineralen uit onze ontlasting en urine worden teruggewonnen, worden verwerkt tot ‘natuurlijke kunstmest’ en zo terugkeren in de kringloop.

Ook op wereldschaal is de kringloop niet gesloten. We importeren (grondstoffen voor) food en feed vanuit andere landen, maar de humane en dierlijke mest gaat niet terug naar die landen van herkomst. Gebruik van meer regionale grondstoffen en de afzet van reststromen en mest binnen diezelfde regio zorgt ervoor dat de agrofoodkringloop beter wordt gesloten.

Circular Food Systems Network

Het Circular Food Systems Network van de Global Research Alliance on Agricultural Greenhouse Gases brengt wereldwijd onderzoekers op het terrein van circulaire voedselsystemen bij elkaar. Het doel: bijdragen aan voedselzekerheid en mitigatie van broeikasgasemissie door circulariteit in het hele agrofoodsysteem te bevorderen. Door actuele kennis over circulariteit wereldwijd te ontwikkelen en te verspreiden en internationale samenwerking te coördineren bundelt het netwerk kennis en expertise. Het netwerk helpt ook beleidsmakers bij het ontwikkelen van strategieën voor de implementatie van circulaire voedselsystemen, gebaseerd op bewezen, wetenschappelijk onderbouwde technologieën en systeemontwerpen.

Deel dit artikel

Carolien Makkink