Circulariteit in de Nederlandse landbouw krijgt steeds meer aandacht. Het gaat om een benadering waarbij de landbouwsector zich richt op het creëren van een circulair voedselsysteem. Dit betekent: biomassa zo optimaal mogelijk gebruiken zodat er zo min mogelijk afval ontstaat. Verschillende publicaties laten zien dat een circulaire landbouw vooral samenhangt met het gebruik van reststromen uit de landbouwsector. Die reststromen kunnen worden ingezet als biogas en door raffinage in meer hoogwaardige producten als diervoeder, compost en biodiesel. Oftewel: kringlooplandbouw. De overgang naar een dergelijk landbouwsysteem is een enorme uitdaging, maar biedt ook veel mogelijkheden voor een duurzamer en milieuvriendelijker landbouwbeleid.

Natuurlijke kringlopen

Van oudsher stonden in de landbouw natuurlijke kringlopen centraal. De industrialisering van de landbouw heeft er enerzijds voor gezorgd dat de productie vele malen efficiënter is geworden, maar dat zij ook verder af is komen te staan van de natuurlijke kringlopen. We leven inmiddels in een dichtbevolkt gebied en kennen een hoge milieudruk. Toch liggen er kansen.

Externe kringlopen

Als biomassa of reststromen nuttig kunnen worden ingezet bij het sluiten van externe kringlopen, wordt de landbouw ook producent van grondstoffen. Bijvoorbeeld van bio-plastics of van energie. Technieken als bioraffinage zijn ontwikkeld voor bijvoorbeeld gras en vlas, waardoor nutriënten beschikbaar komen en hun toepassing vinden. Deze ontwikkelingen staan niet stil en meerdere grondstoffen worden hierbij gebruikt.

In de diervoederindustrie is de inzet van co-producten een van de manieren om bij te dragen aan een circulaire economie.

Interne kringlopen

Als we de interne kringlopen sluiten, vindt hergebruik van reststromen plaats binnen een bedrijf. Dat is dan geen afval of emissie meer, deze worden dan intern verwerkt. Een dergelijk kringloopbedrijf combineert op deze wijze de productie van plant-plant, dier-plant of dier-dier waarbij de reststroom uit de productie van de een wordt hergebruikt. Rood et al. (2016) noemen het voorbeeld van de productie van paddenstoelen (die warmte en CO2 produceren) die vervolgens gebruikt worden voor de productie van andere gewassen en waarbij de resten van de gewasproductie dienen als diervoeder.

Van oudsher worden reststromen die ontstonden bij het produceren van voedsel ingezet als meststof, diervoeder of als grondstof voor een ander product. Dat doen we nog steeds. De vraag is dan, kan de huidige valorisatie van reststromen hoogwaardiger en welke belemmeringen zijn er voor nieuwe, innovatieve wijzen om deze stromen te benutten?

Oude wijn in nieuwe zakken?

In 1975 schreef De Boer in het tijdschrift ‘Bedrijfsontwikkeling’ al over het onderzoek naar de voederwaarde en benutting van neven- en afvalproducten. Dat onderzoek had onder meer betrekking op grondstoffen die het rundvee wel kon verwerken en die de mens zelf niet kon benutten. Met de mooie titel ‘Van wat de mens niet lust of smaakt wordt door het vee iets goeds gemaakt’ schreef hij ook al over de onderzoekingen die van betekenis waren voor volksgezondheid en zelfs over het behoud van een goed milieu.

Nevedi gaf haar visie op circulariteit bij het begin van de discussies over dit thema: ‘De diervoederindustrie geeft al vergaande invulling aan het benutten van co-producten en het benutten van verliezen- en verspilling van voedsel als grondstof voor diervoeders. De perspectieven voor de diervoederindustrie bestaan uit nieuwe kennis, grondstoffen, netwerken en verbindingen met (lokale) gemeenschappen en dat daar ook extra budget toe behoort voor innovaties en onderzoek.’

Hoe nieuw is kringlooplandbouw eigenlijk? Smits en Linderhof (2015) gaven het eerder al weer: ‘kringloopboeren en recyclen bestaan al lang, en nu heet het opeens circulaire economie.’ Wat wel nieuw is, is het totale concept van een circulaire economie. Dit is meer uitgewerkt dan wat vroeger kringloopeconomie werd genoemd. Het gaat om een visie op de economie, zowel vanuit de politiek als vanuit de wetenschap als vanuit de maatschappij.’ Indien meerdere bedrijfssectoren meewerken kan een kringlooplandbouw veel beter werken. Niet elke sector is apart in staat kringlopen volledig te sluiten.

Draagvlak

De interne en externe kringlopen in de landbouw gaan over de drie mogelijkheden: het afbreken en inzetten van reststromen (bijvoorbeeld als diervoeder), het omzetten van reststromen naar energie of nutriënten en deze inzetten of het intern inzetten van de reststromen (interne kringloop). Van groot belang is de vraag: waar willen we met de landbouwsector naartoe? De politiek is daar nog lang niet uit. Wensen, subsidies en wetgeving tezamen zullen in de toekomst een zeer belangrijke rol spelen bij de mogelijkheden een brede kijk te blijven hebben op een kringlooplandbouw.

In Nederland is in 2016 een rijksbreed programma vastgesteld dat voortkomt uit het Circulaire Economie programma vanuit werkgeversorganisaties, vakbonden, overheden, waterschappen, ngo’s en maatschappelijke organisaties. Met die ambitie zijn transitieteams aan de slag gegaan die zich bezighouden met biomassa en voedsel, voedselverspilling, consumentenvoorlichting, plantaardige eiwitten en bodemvruchtbaarheid. Het draagvlak is groot. De implementeerbaarheid is afhankelijk van infrastructuur en technologie.

Referenties zijn opvraagbaar bij de redactie.

Deel dit artikel

Thomas van der Poel