De synthese en samenstelling van eiwitten in lichaamscellen wordt gestuurd door DNA, hiertoe aangezet door onder meer de cellulaire concentraties van voedingstoffen. Eiwit bestaat uit aminozuren die middels een peptidebinding (-CO-NH-) met elkaar zijn verbonden. Lysine (C6H14N2O2) bestaat uit zes koolstofatomen met aan één zijde een carboxyl(-COOH) en aminogroep (-NH ). Eén van deze groepen vormt de peptidebinding binnen eiwitten. Alleen L-lysine wordt enzymatisch ingebouwd in eiwitten.
De zijde van lysine die geen peptidebinding vormt is het epsilon-koolstofatoom. Het heeft twee waterstofatomen en een aminogroep. Die aminogroep is ook binnen eiwitten ongebonden en bovendien reactief. In waterig milieu met hoge temperatuur en suikers, zoals tijdens de productie van droogvoeders, kan de epsilon-aminogroep van zowel vrij als eiwitgebonden lysine, chemische reacties ondergaan, die leiden tot niet-nutritieve en/of toxische stoffen.
Lysine-arm eiwit
In 1912 bepaalden Osborne en Mendel in het tarwe-eiwit gliadine een lysinegehalte van 0,15 procent. Aan het geïsoleerde eiwit, opgelost in alcohol, werd picrinezuur (2,4,6-trinotrofenol) toegevoegd. Het zuur vormde een zout met de epsilon-aminogroep van lysine. Na precipitatie van het zout, isolatie en weging, werd per 100 g gliadine 0,43 g lysinepicraat gevonden, overeenkomend met 0,15 g lysine. 55 jaar later werd met een aminozuuranalysator 0,64 procent lysine gemeten in gliadine.
Jonge ratten groeiden niet op een droogvoeder met 23 procent gliadine als enige eiwitbron. Na vervanging van het geïsoleerde gliadine door caseïne was de groei normaal. De onderzoekers stelden dat gliadine inadequaat is als enige voedereiwit voor jonge ratten. Op basis van de aminozuursamenstelling van gliadine, en de aminozuurnormen voor groeiende ratten, was het voeder met 23 procent gliadine apert deficiënt in lysine, terwijl methionine, threonine en tryptofaan ruim ondermaats waren.
Puppy’s en kittens
In vier proeven is de invloed van toenemende hoeveelheden toegevoegd kristallijn L-lysine op de groei van puppy’s onderzocht. Er waren 3 tot 5 dieren per voedergroep. De aminozuurvoorziening met de basisvoeders werd bewerkstelligd middels mengsels van synthetische aminozuren of intacte eiwitbronnen. Groei van de puppy’s was maximaal met 7 g lysine per kg droogvoeder.
In twee experimenten, elk met een Latijns vierkant en periodes van 10 dagen als proefopzet, kregen vrouwelijke en mannelijke kittens vijf of zes semisynthetische voeders met 4,0 tot 11,3 g lysine per kg. Er waren 10 en 12 kittens per proef. Bij 8 g lysine per kg droogvoeder was de groeisnelheid maximaal.
Behoeftenorm
In 2006 heeft de US National Research Council de aanbevolen hoeveelheid lysine voor volwassen honden en katten gesteld op 0,21 en 0,20 g per MJ metaboliseerbare energie. De normen voor puppy’s en kittens zijn 0,42 en 0,51 g/MJ. De aanbevelingen voor de volwassen hond en kat komen overeen met 3,2 en 3,4 g per kg droogvoeder (15 en 17 MJ/kg). Voor puppy’s en kittens zijn de hoeveelheden 6,3 en 8,7 g per kg droogvoeder.
De behoeftenorm kan worden gerealiseerd door voedereiwitten, eventueel aangevuld met lysine als nutritioneel toevoegingsmiddel. Als voederadditief voor honden en katten zijn binnen de EU drie lysinevormen toegestaan: vloeibaar L-lysine, L-lysine-monohydrochloride en L-lysine-sulfaat. Er is geen maximum hoeveelheid gesteld. De uitgangsstof voor de drie preparaten wordt geproduceerd door een bacterie (Corynebacterium glutamicum).
Benutbaar lysine
Het al dan niet aanvullen van volledige hondenen kattenvoeders met lysine berust op het verschil tussen behoeftenorm en berekende hoeveelheid in het ingrediëntenmengsel. Daarbij zijn niveau en aard van de eiwitbronnen bepalend. Dierlijke producten en peulvruchten zijn relatief rijk aan lysine, terwijl rijst, mais en tarwe weinig bevatten. Echter, de gehalten benutbaar lysine in het ingrediëntenmengsel en eindproduct zijn onbekend. Ter compensatie via suppletie volstaat alleen een veiligheidsmarge.
Suppletie-opslag ter voorkoming van lysinetekort heeft een arbitrair karakter. Benutbaar voederlysine is verteerbaar en vervolgens nuttig metaboliseerbaar. De benutbaarheid daalt bij gebruik van grondstoffen met minder goed verteerbare eiwitten en/of met chemisch gewijzigd lysine. Vervolgens wordt tijdens voederproductie een onbekende fractie van de lysine gemodificeerd. Van de lysine in zes geëxtrudeerde voeders met ongelijke diermelen werd 62 tot 84 procent verteerd door de dunne darm van honden.
Bij puppy’s blijft de groei maximaal bij lysinegehalten in de voeding binnen het bereik van behoeftenorm en 3 maal die norm. Kittens groeien maximaal binnen een groter lysinebereik: tussen behoeftenorm en 7 maal de norm.
Gemodificeerd lysine
Er zijn vier bekende vormen van gemodificeerd lysine: lysino-alanine, fructose-lysine, carboxyethyl-lysine en carboxymethyl-lysine. De geschatte, maximale gehalten in droogvoeder zijn respectievelijk 0,27, 4,00, 0,05 en 0,15 g per kg droge stof. Uitgedrukt als lysine-equivalent komt het totaal overeen met 2,2 g lysine. In onderstaand rekenvoorbeeld is de invloed van de geïdentificeerde lysinederivaten op de lysinevoorziening zonder consequenties.
Voor de volwassen hond is de eiwitbehoefte gesteld op 6 g/MJ. Voor droogvoeders in de praktijk benadert een eiwitniveau van 10 g/MJ de ondergrens, oftewel 15 procent bij een energiewaarde van 1,5 MJ/100 g. Pluimveemeel bevat 69 procent eiwit en 4,5 procent lysine. Met dat diermeel als enige eiwitbron in een voeder met 15 procent eiwit, is het lysinegehalte 0,98 procent. Dat gehalte kan door modificatie gereduceerd zijn tot 0,76 procent, oftewel 0,51 g/MJ. Die waarde is ruim tweemaal hoger dan de norm voor de volwassen hond.
Toxiciteit
Bij puppy’s blijft de groei maximaal bij lysinegehalten in de voeding binnen het bereik van behoeftenorm en 3 maal die norm. Kittens groeien maximaal binnen een groter lysinebereik: tussen behoeftenorm en 7 maal de norm. Een 13 weken durende proef met jonge ratten liet zien dat toevoeging van 5 procent L-lysine hydrochloride aan een commercieel droogvoeder geen invloed had op groei en orgaangewichten. Middels macroscopisch en histologisch onderzoek van organen werden geen afwijkingen waargenomen.
Bij ratten veroorzaakte synthetisch, vrij lysinoalanine, nierschade en deed dit bij voedergehalten hoger dan 30 mg/kg droge stof. Opmerkelijk genoeg was 1000 mg/kg droge stof na 4 weken onschadelijk bij een hond en na 9 weken ook bij een andere. Eiwitgebonden versus vrij lysinoalanine is wellicht minder toxisch. Een voeder met 0,1 g carboxymethyl-lysine per kg droge stof was niet toxisch bij muizen. De veilige bovengrenzen voor fructose-lysine en carboxyethyl-lysine zijn onbekend.
Slotwoord
De lysinesuppletie bij de productie van hondenen kattenvoeders kan worden berekend als het verschil tussen de hoeveelheid in het ingrediëntenmengsel en het gewenste niveau in het eindproduct. Het goedmaken van geringe verteerbaarheid en modificatie van lysine kan alleen uitgaan van schattingen.
- Anton Beynen is werkzaam bij Vobra Special Petfoods.








