Dit jaar viert De Molenaar haar 125-jarig bestaan. Met dit nummer sluiten we het jubileumjaar af. Een mooi moment om te kijken naar verschillende ontwikkelingen die zich de afgelopen 125 jaar hebben afgespeeld. In dit artikel een terugblik op de mengvoederbedrijven zelf. Hoe ontstonden ze en hoe ging het verder?

In de mengvoedersector zijn de laatste tien jaar veel bedrijven overgenomen en gefuseerd. De mengvoederbranche is er een met kleine marges en grote volumes. Begin jaren 80 waren er in Nederland meer dan 800 kleine mengvoederbedrijven. Dat is verleden tijd. Door concentratie is dit aantal naar iets meer dan honderd bedrijven gegaan, groot en klein.

Het ‘Produktschap voor Veevoeder’ bracht een boekje uit met geregistreerde ‘bereiders van mengvoeders’.

Elk dorp een molenaar

Rond de 15e eeuw waren de molenaars van korenmolens essentieel voor de voorziening van voedsel in een dorp. Deze molenaars maalden graan tot meel, waardoor de inwoners brood hadden. In vrijwel elk dorp in Nederland was minimaal een molen te vinden en elk dorp had daarmee dus ook een molenaar.

125 jaar

Stoommachines en motoren

In de 20e eeuw verdwenen er veel molenaars. De stoommachine kwam en daarna elektrische motoren. Zij maakten dat molens minder vaak nodig waren om graan te malen of water te pompen. Grote machines vervingen de korenmolens en grote gemalen vervingen de poldermolens. Wind of geen wind, zij konden hun belangrijke werk altijd uitvoeren. Daardoor leken de dagen van het beroep van molenaar geteld.

Molenaarsambacht

Het beroep van de molenaar verdween gelukkig niet helemaal. Veel mensen mogen zich nog altijd molenaar noemen en veel van hen oefenen tegenwoordig hun werk vrijwillig uit. Het Gilde van Vrijwillige Molenaars (sinds 1972) en het Ambachtelijk Korenmolenaarsgilde (sinds 1976) houden het beroep in stand. Daar kunnen mensen een opleiding tot molenaar volgen. Het ambacht van molenaar staat inmiddels zelfs op de Nationale Inventaris van Immaterieel Erfgoed.

Nieuwe molenaars

Met het begrip molenaar werden halverwege vorige eeuw vaak ook nog kleine mengvoederbedrijven aangeduid. Kleine, lokaal opererende bedrijven die diervoeders fabriceerden en in het dorp zaten. Deze bedrijven zaten vaak in gebieden met een hoge veebezetting en waren zodoende gericht op een regionale afzet van voeders. Het molenaarsbedrijf dat mengvoeders produceerde is voortgekomen uit de werkzaamheden in de genoemde korenmolen. Het was malen en mengen.

Persen gebeurde nog lang niet altijd. In 1979 vroeg mijn werkgever mij om kleine mengvoederbedrijven in Nederland te bezoeken met het oog op het geven van voorlichting over bepaalde zaken. ‘Molenaar’ en ‘mengvoederbedrijf’ waren in die tijd gewoon synoniem. Bulkverlading kwam in die tijd op gang evenals technieken voor de lineaire programmering van voeders. Er waren geen mobiele telefoons, geen GPS, en er was geen routinematig gebruik van computers door de consument.

Geregistreerde bereiders

Wat er – behalve de vaste telefoon en de fax – wél was, voldeed erg goed: een uitermate handig boekje van het toenmalige ‘Produktschap voor Veevoeder’ met geregistreerde ‘bereiders van mengvoeders’ (zie kader). Ook waren er gedrukte wegenkaarten van Nederland. Daarvan kocht ik meteen twee. Eentje ging mee de auto in, de andere werd bevestigd op een prikbord, waar met spelden alle vestigingsplaatsen van de toen aanwezige mengvoederbedrijven werden aangeduid. Het kostte me een volledige dag om dat uit te pluizen, maar de topografie van Nederland had daarna voor mij geen geheimen meer.

Eenmaal ontwikkeld tot een klein mengvoederbedrijf was deze vaak gevestigd in het dorp naast of in de buurt van de korenmolen. Bedrijven waren daardoor vaak eenvoudig te vinden. Het aantal kleine bedrijven in die tijd was groot: het ging begin tachtiger jaren om meer dan 800 kleine mengvoederfabrikanten in dat kleine Nederland.

‘Het ging begin tachtiger jaren om meer dan 800 kleine mengvoederfabrikanten in dat kleine Nederland’

Modernisering en schaalvergroting

In de jaren 1960-1980 moderniseerde het mengvoederbedrijf en werd het begrip voerefficiëntie belangrijk. In de jaren erna (1980-2000) kregen het milieu, dierwelzijn, antibiotica en voedselveiligheid steeds meer aandacht. ‘Good Manufacturing Practices’ (GMP) kwam in beeld, later uitgebouwd tot GMP+. De vogelgriep was reden voor vele bedrijven om zich af te vragen of het bedrijf nog wel kon worden onderhouden en/of gemoderniseerd. Schaalvergroting door samenwerking of fusies boden uitkomst.

Eenmaal ontwikkeld tot een klein mengvoederbedrijf was deze vaak gevestigd in het dorp naast of in de buurt van de korenmolen.

Aanzienlijke daling

Uit de laatst verschenen Mengvoederenquête 2004 van het ‘Productschap voor Diervoeder’ (omgedoopt: diervoeder in plaats van veevoeder) bleek dat het aantal ondernemingen in de mengvoedersector in een tijdsbestek van 10 jaar aanzienlijk was gedaald. In dat jaar 2004 waren er nog 170 bedrijven actief. Deze schaalvergroting heeft zich ook daarna nog voortgezet. In 2019 waren er in Nederland volgens branchevereniging Nevedi nog zo’n 120 mengvoederbedrijven: 20 grote en 100 kleine. Desondanks is het aantal mengvoederbedrijven nog relatief groot als je dit vergelijkt met andere onderdelen van de agroindustrie.

Belangrijke ontwikkelingen van toen zijn niet meer de belangrijkste van nu. Voedselveiligheid met aandacht voor ongewenste stoffen, versleping van bepaalde toevoegingen en dergelijke was 20 jaar geleden een belangrijk thema, nu veel minder. Nu is er veel meer kennis over ongewenste stoffen en wordt een en ander veel beter dan vroeger gemonitord en beheerst. En andersom, thema’s als GMO, kwaliteitsconcepten, duurzaamheid en carbon footprint zijn actuele onderwerpen waarover nu goed wordt nagedacht en die vroeger nog niet op het lijstje stonden.

Krimpende veehouderij

De dierhouderij krimpt in ons land en de vooruitzichten zijn – ook politiek gezien – niet goed. In een dergelijke krimpmarkt richt de mengvoederfabrikant zich ook op het buitenland. Nederland speelt internationaal gezien nog steeds een belangrijke rol en heeft enkele grote, internationaal opererende diervoedingsproducenten. Momenteel produceren de drie grootste bedrijven circa 63 procent van de totale mengvoederproductie in Nederland. De volgende vijf grootste bedrijven tekenen voor circa 20 procent.

Een recent artikel uit De Boerderij beschrijft enkele redenen voor de concentratie van bedrijven in Noord-Brabant, die natuurlijk ook gelden in de rest van het land: ‘deze spelers in de markt denken niet dat de consolidatieslag voorbij is en enkele recente kleine overnames tonen aan dat niet alle middelgrote en kleine mengvoederbedrijven kunnen standhouden. De grondstoffenmarkt is steeds risicovoller, productontwikkeling wordt steeds belangrijker en de grote spelers hebben logistiek een voorsprong’.

Ook het belang van duurzaamheid in de mengvoederketen neemt toe. Het onderwerp kent verschillende aanknopingspunten die bijdragen aan betere productietechnieken en/of een meer efficiënt voertransport. Al deze ontwikkelingen dragen nog steeds bij aan een krimp van de Nederlandse mengvoedermarkt: iets meer fusies of overnames, iets minder bedrijven.

Mengvoerproductie in Nederland (2019)

  • mengvoederproductie: 13.5 miljoen ton
  • ca. 120 mengvoederbedrijven: 100 kleine en 20 grote
  • productie per bedrijf van enkele duizenden tot vele honderdduizenden ton voer per jaar
  • 20 grote bedrijven produceren 88 procent van de totale productie
  • bestemming productie van mengvoeder:
  • varkens, ca. 40 procent
  • pluimvee, ca. 25 procent
  • rundvee, ca. 30 procent
  • diversen, ca. 5 procent

(Cijfers: Nevedi)

Deel dit artikel

Thomas van der Poel