Melk wordt nergens zo klimaatzuinig geproduceerd als in Belgie, dat blijkt uit onderzoek uitgevoerd door ILVO. De studie gebeurde in het kader van het pas afgelopen VLAIO-onderzoeksproject Klimrek, dat helder moest krijgen waar de Vlaamse landbouwbedrijven staan in het klimaatverhaal en op welke manier ze kunnen verduurzamen. Op vraag van MilkBE werd het project voor melk gedetailleerder uitgewerkt. De brancheorganisatie wil het systeem gebruiken om de klimaatmaatregelen te nemen in het kader van haar Convenant Enterische Emissies Rundvee.
LCA-expert en projectcoördinator Veerle Van linden: “We moeten nog verder onderzoeken wat de impact is als een melkveehouder meerdere maatregelen combineert.”
Klimaatscans
Tussen 2020 en 2023 werden door opgeleide klimaat- en zuivelconsulenten 289 klimaatscans uitgevoerd op 224 Vlaamse melkveebedrijven. In de levenscyclusanalyse worden alle elementen meegenomen, zoals grondstoffenproductie, transport, energie, water en emissies. Dit gebeurt zowel op het bedrijf als bij de toeleverende sectoren. “De kwaliteit van de data bepaalt natuurlijk de kwaliteit van de scan”, zegt projectcoördinator Veerle Van linden. In Klimrek wordt vooral gebruikgemaakt van de door de Europese Commissie voorgestelde PEF-methode (Product Environment Footprint).
Lage CO2-footprint
Met gedetailleerde klimaatscans op de eerste 150 bedrijven werd aangetoond dat de productie van één kilo meetmelk in Vlaanderen gemiddeld samengaat met 0,99 kg CO2-equivalenten. Dat is lager dan alle andere melkproducerende landen. De voetafdrukken variëren tussen 0,74 en 1,53 kg CO2-equivalenten per kilo meetmelk. Gemiddeld is dat dus 0,99 CO2-equivalenten. Het is volgens Veerle opmerkelijk dat er geen typische bedrijfskenmerken (groot- of kleinschalig bedrijf, bio of gangbaar, beweiding of niet) gerelateerd kunnen worden aan de betere of slechtere klimaatprestatie van de bedrijven. “Klimaatzuinig melk produceren is typologieonafhankelijk.”
Hoge melkproductie per koe
Veerle wijst erop dat de Vlaamse melkveestapel met 340.000 koeien vrij klein is vergeleken met bijvoorbeeld India (128 miljoen koeien), de VS (9 miljoen), Duitsland (3,8 miljoen) en Frankrijk (3,3 miljoen). De melkproductie per koe daarentegen ligt met 10.278 liter per lacterende koe per jaar vrij hoog in Vlaanderen. Dit ligt aan de rassenkeuze, maar ook aan het management en de hoge kennisgraad van de landbouwers. “De hoge melkproductie per koe heeft alleszins al een positieve invloed op de ecologische voetafdruk.”
Figuur 1. Koolstofvoetafdruk van melk in kg CO2-eq/kg FPCM. Bron: ILVO-opzoekingen in de Databank Agri-footprint 6.0/Klimrekproject 2023. De meetmethodes van beiden zijn gelijk.
Gemiddeld versus echt bedrijf
ILVO vergeleek de Vlaamse resultaten met de klimaatgegevens van Europese en andere landen in de gespecialiseerde internationale databank Agri-footprint 6.0. De cijfers daarin worden verkregen met een uniforme methode om de LCA te berekenen van de melk van een gemiddeld bedrijf dat representatief is voor het land in kwestie. Iedereen rekent ook in dezelfde gestandaarde ‘meetmelk’ (FPCM). In de databank Agri-footprint 6.0 staat België al vooraan met 1,03 kg CO2-eq/kg FPCM, kort gevolgd door Denemarken en Nieuw-Zeeland.
Samen met Nederland en nog enkele andere lidstaten ligt België onder het Europees gemiddelde van 1,39 kg CO2-eq/kg FPCM. “Nederland zit ook in de kopgroep maar is een beetje benadeeld door de veengrond”, merkt Veerle op.
In het kader van Klimrek gaat men niet uit van een gemiddeld bedrijf maar van echte bedrijven waarvan het gemiddelde werd berekend. “Dat maakt dat het resultaat nog preciezer is”, zegt Veerle. Vlaanderen duikt dus met 0,99 kg CO2-eq/ kg FPCM onder de laagste score in de databank Agri-footprint 6.0 (Figuur 1).
Voeder speelt hoofdrol
Vee zelf is goed voor 41 procent van de klimaatimpact per kilogram meetmelk. Daarna is voeder een belangrijke factor: 15 procent van de klimaatimpact van melk wordt veroorzaakt door voerproductie op het bedrijf en 29 procent door de voederaankoop (Figuur 2).
Figuur 2. De klimaatimpact van melk.
Succesvolle voermaatregelen
“Er zijn dus heel wat klimaatverbeteringen mogelijk door te sleutelen aan het voeder”, zegt Veerle. De impact van maatregelen op voedervlak is over het algemeen groter dan die van verbeteringen op andere vlakken, zoals diergezondheid en veebeheer, gepaste stikstofbemesting en slim energiebeheer. Maatregelen die zorgen voor de meeste broeikasgasreductie op een gemiddeld melkveebedrijf zijn: het toevoegen van Bovaer aan het rantsoen (-7,3 procent), nitraat toevoegen aan het rantsoen (-2,8 procent), geëxtrudeerd lijnzaad gebruiken in een maiskuilrijk rantsoen (-2,5 procent) en het gebruik van bierdraf-koolzaadschroot in een graskuilrijk rantsoen (-2,2 procent). Veerle verduidelijkt dat Bovaer weliswaar de methaanuitstoot met 27 procent kan verminderen, maar in de reductie van broeikasemissies per kg meetmelk is dat slechts 7,3 procent.
Bijna 1/10e van de voetafdruk van melk in Vlaanderen kan worden weggewerkt door de klimaatimpact naar voer te verbeteren. Veerle: “We moeten nog verder onderzoeken wat de impact is als een melkveehouder meerdere maatregelen combineert. Maar het voeren van bierdraf en koolzaadschroot bijvoorbeeld, werkt methaanremmend in de vertering. Voederadditieven zoals Bovaer hebben een groot methaanverlagend effect, evenals het vervangen van overzeese soja door lokale eiwitbronnen”, zegt ze. Andere maatregelen die een aanzienlijke impact hebben en bovendien economisch interessant zijn voor landbouwers, zijn: meer aandacht voor jongvee-opfok, koeien langer aanhouden en het verbeteren van de eigen ruwvoerkwaliteit.
Klimrek Vlaamse varkens
Het Klimrek-project voor varkens is nog niet zo ver gevorderd als dat voor melkvee. Er werd pas in 2022 mee gestart en slechts 10 varkensbedrijven werden geanalyseerd. “Dat is natuurlijk nog geen representatieve steekproef, temeer omdat er zeer verschillende soorten bedrijven zijn”, zegt Veerle. “Een zeugenbedrijf bijvoorbeeld is zeer specifiek.” Toch zit de Belgische varkensvleesproductie ook in de kopgroep in de databank Agri-footprint 6.0 (Figuur 3). De weliswaar te beperkte groep bezochte varkensbedrijven bevestigde dit beeld. “Dit is vooral te danken aan de zeer goede varkensvoederconversie.”
Varkensvoer nog meer impact
Bij varkens heeft het voeder nog een grotere bijdrage aan de klimaatimpact dan bij melkvee. Het voeder is verantwoordelijk voor gemiddeld 65 procent van de klimaatimpact per kg levend gewicht. De voederaankoop voor biggen en vleesvarkens neemt gemiddeld 57 procent van de klimaatimpact voor zijn rekening, de voederaankoop voor zeugen, gelten en beren 7 procent en de eigen voederteelt 1 procent (Figuur 4]. Hier is nog veel ruimte voor verbetering.
“Wat ons rekenwerk bemoeilijkt, is dat het bij mengvoeders – soms ook bij zelfmengers – niet altijd duidelijk is wat er in zit”, zegt Veerle. Ze wijst er wel op dat eraan wordt gewerkt met alle schakels van de keten. “De Europese CSRD-richtlijn zal binnenkort grote bedrijven verplichten om te rapporteren over hun duurzaamheid en klimaatimpact.” CSRD staat voor Corporate Sustainability Reporting Directive. Veerle wijst erop dat het belangrijk is dat varkenshouders binnenkort zelf zicht hebben op de duurzaamheid van hun productie en meteen het potentieel kunnen zien van wat zo’n verduurzamingstraject met zich kan meebrengen. “Dat is precies wat het Klimrek-traject hen biedt”, zegt ze.
Figuur 3. Kg CO2-eq/kg levend gewicht naar slachthuis.
Intussen is een nieuw demonstratieproject goedgekeurd dat start in juni en waarbij 20 bijkomende bedrijven worden gescand. Daarnaast is er een project waaraan de brancheorganisatie Pork.be en de veevoederfederatie BFA meewerken.
Europese rekenwijze
Managing director Katrien D’hooghe van BFA wijst erop dat er een Europese berekeningsmethode is: PEFCR Feed (of: Product Environment Footprint Calculation Rules) specifiek voor voeders. Wereldwijd had de veevoedersector eerder het GFLI-datebase (Global Feed LCA Institute) in het leven geroepen. De Nederlandse diervoederfederatie Nevedi was ter zake koploper en had voor grondstoffen een eigen database en berekeningswijze ontwikkeld. Ook BASF, DSM en Trouw hebben een eigen berekeningswijze ontwikkeld. “Voor ons maakt het niet uit welk systeem wordt gebruikt maar het resultaat moet hetzelfde zijn”, zegt D’hooghe. “Wij zijn dus voor het gebruik van dezelfde Europese rekenwijze, dezelfde database en dezelfde uitkomst. Met de Klimrek-aanpak willen we dat realiseren.”
Figuur 4. De klimaatimpact per kg levend gewicht bij varkens.
Voorzitter Filip Fontaine van brancheorganisatie Pork.be zit op dezelfde golflengte. “Er moet één standaardsysteem zijn. Wij kiezen voor de aanpak van Klimrek. Pork.be wil dit ook doortrekken in het bovenwettelijk lastenboek van Belpork, waar reeds 90 procent van de Belgische varkens aan voldoet. Wij willen de ecologische voetafdruk van onze Belpork-varkens tot bij de afnemers kenbaar maken. Die kunnen het vlees traceren tot bij de varkenshouder via Belpork. Elke afnemer mag specifieke eisen stellen, maar moet er ook voor betalen.”
Klimrek
Klimrek staat voor ‘Klimaatmaatregelen met economische kansen’ en omvat projecten waarin het Vlaamse Instituut voor Landbouw, Visserij en Voedingsonderzoek (ILVO) samenwerkt met partners als Boerenbond en VITO om de klimaatvriendelijkheid van de landbouw te meten en te sturen. Een eerste project liep van 2019 tot 2023 en richtte zich op de melkveehouderij, de varkenshouderij en de akkerbouw met aardappelen.
In het kader van Klimrek brengt een klimaatconsulent een bezoek aan een landbouwbedrijf met een gerichte klimaatscan om de CO2-voetafdruk te berekenen per liter melk in melkveebedrijven en per kg levend gewicht in varkensbedrijven. Daarbij worden alle mogelijke databronnen gebruikt. “Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat ddgs van biobrandstoffen niet zo klimaatvriendelijk is als meestal wordt gedacht”, zegt ILVO-LCA-expert en projectcoördinator Veerle Van linden.
De klimaatscan is een bedrijfsspecifieke doorlichtingstool die duidelijk maakt waar de klimaatimpact van het bedrijf ligt. Hierbij wordt gebruikgemaakt van DjustConnect, een systeem dat data delen veilig en efficiënt maakt met respect voor de landbouwer. “We ontwikkelden per sector een klimaatscan op basis van een levenscyclusanalyse (LCA) waarmee de klimaatconsulent bij de landbouwer langsgaat om de nodige data te verzamelen. Vervolgens komt de consulent langs om maatregelen met doorgerekende scenario’s voor te stellen en te bespreken.
Tegelijk wordt een kosten-batenanalyse opgemaakt om ook de economische haalbaarheid in te schatten”, legt Veerle uit. “In de scan inventariseren en kwantificeren we alle inputs en processen die bijdragen tot het geleverde landbouwproduct: melk, vlees, tarwe… Die gegevens gaan dus in een levenscyclusanalyse en we verkrijgen zo de totale ecologische voetafdruk, inclusief de klimaatvoetafdruk, van het bedrijf van 1 jaar, met daarbij een detailoverzicht opgedeeld per proces en productstroom.
Ook de klimaatimpact van ingevoerde grondstoffen, zoals kunstmeststoffen, zitten in het cijfer. De herkomst en de eventuele transformatie van het landgebruik van soja in het voederrantsoen is dus ook mee verrekend“, aldus Veerle.
In de klimaatkoers gaat de klimaatconsulent samen met de landbouwer op zoek naar de klimaatmaatregelen die het bedrijf het meest klimaatvriendelijk en/of klimaatrobuust maken. Hierbij is er ook aandacht voor de praktische haalbaarheid. De consulent zorgt voor verdere ondersteuning en begeleiding bij het toepassen van de klimaatmaatregelen op het bedrijf. Veerle: “De landbouwer ziet alles op een dashboard, maar heeft voor het doorrekenen van de maatregelen de hulp nodig van een opgeleide consulent.”












