Het is mogelijk om op het huidige areaal meer biomassa te produceren, maar door de klimaatverandering zal het bruikbare areaal en de productiviteit van teelten afnemen.

Het landoppervlak van de EU is beperkt en moet ruimte bieden aan concurrerende behoeften: woningen, industrie, infrastructuur, recreatie. Maar ook aan productie van biomassa voor onder meer de voeding van mens en dier. Als de EU meer zelfvoorzienend wil worden, dan neemt de vraag naar biomassa (en dus land) toe. Het landgebruik voor food, feed en non-food zal hoog blijven. Tegelijkertijd neemt de behoefte aan biomassa voor andere toepassingen toe als we het gebruik van fossiele grondstoffen willen afbouwen.

De vraag naar biomassa in de EU komt nu vooral van diervoeding. Als we ons consumptiepatroon in de EU niet veranderen, dan wordt land een beperkende factor in de biomassavoorziening, stellen de auteurs van het rapport ‘Key dilemmas on future land use for agriculture, forestry and nature in the EU’, gebaseerd op het WUR-rapport ‘WUR perspectives on agriculture, food and nature’.

De auteurs formuleerden vijf dilemma’s rondom het toekomstige landgebruik.

Dilemma 1:

Zelfvoorzienendheid in de EU

In welke mate wil de EU zelfvoorzienendheid nastreven op het gebied van biomassa? In de EU als geheel is sprake van voedselzekerheid, maar deze is sterk afhankelijk van geïmporteerde meststoffen, energie en diervoedergrondstoffen. Als de EU minder afhankelijk wil worden van deze import, dan moet de teelt van eiwitgewassen en oliezaden toenemen en onze consumptiepatronen moeten veranderen. De EU kan alleen voldoende biomassa voor de interne behoefte aan non-food produceren als het gebruik van biomassa voor diervoeders en biobrandstoffen vermindert.

De eerste uitdaging in dit scenario is het veiligstellen van energie en meststoffen. De tweede uitdaging: welk beleid is nodig om te komen tot een ‘autonoom’ food- en non-foodsysteem voor de EU?

Dilemma 2:

Rol van de veehouderij

Welke rollen speelt de veehouderij in de toekomst in de EU?

De omvang van de Europese veestapel heeft een grote impact op de bevolking, het klimaat, de omgeving en biodiversiteit (zie kader). Als de consumptie van levensmiddelen van dierlijke oorsprong niet afneemt, dan wordt het een uitdaging om de ecologische impact van de veehouderij op klimaat en biodiversiteit te verminderen. Ook zal de productie van diervoedergrondstoffen binnen de EU en daarbuiten dan blijven concurreren met de teelt van gewassen voor humane voeding.

Een systeem waarin landbouwhuisdieren worden gevoerd met reststromen die niet geschikt zijn voor humane consumptie kan de basis vormen voor de omvang van de toekomstige Europese veestapel. Dat zal leiden tot een afname van de consumptie van dierlijke eiwitten en een toename van de consumptie van plantaardige eiwitten (eiwittransitie). Dat heeft consequenties voor het landgebruik binnen en buiten de EU.

Dilemma 3:

Klimaat- en biodiversiteitdoelen

Ligt de verantwoordelijkheid voor het bereiken van klimaat- en biodiversiteitsdoelen bij de EU of bij individuele lidstaten?

In de Europese Klimaatwet zijn doelen gesteld om de netto emissie van broeikasgassen te reduceren. Voor de lidstaten is dit een gedeelde verantwoordelijkheid, waarbij handel in ‘koolstofbudgetten’ en budgettering tussen jaren binnen lidstaten mogelijk is.

Vanaf 2030 is nog niet vastgesteld hoe de klimaatdoelen kunnen worden verdeeld en verhandeld tussen lidstaten. Een plafond aan de toegelaten broeikasgasemissie beïnvloedt de mate van intensivering/extensivering van de veehouderijsector. Het gewenste herstel van natuur en biodiversiteit is nog complexer: deze ecologische waarden zijn niet gelijkelijk verdeeld over de lidstaten en het is hierbij dan ook de vraag in hoeverre de verantwoordelijkheid voor natuurherstel bij de EU als geheel of bij de individuele lidstaten ligt.

Welke beleidsinstrumenten zijn daarbij mogelijk en wenselijk?

In welke mate moeten overheden zich bemoeien met consumentengedrag?

Dilemma 4:

Coëxistentie landgebruik

Op welke schaal moet en kan de productie van biomassa voor food en non-food samengaan met behoud van biodiversiteit en klimaatdoelen?

Het is mogelijk om op het huidige areaal meer biomassa te produceren, maar door de klimaatverandering zal het bruikbare areaal en de productiviteit van teelten afnemen. De ambities van de EU voor biodiversiteit, broeikasgasemissie en zelfvoorzienendheid zullen resulteren in concurrerende claims op land. Welke claim moet prioriteit krijgen? Verschuivingen in de biomassaproductie binnen de EU hebben gevolgen voor de benodigde import van (grondstoffen voor) food, feed en biobased producten. Hoe houden we rekening met de ecologische impact van geïmporteerde en ‘eigen’ biomassateelt? Moeten we veranderingen in landgebruik en consumptie beter synchroniseren?

Dilemma 5:

Consumentengedrag

In welke mate moeten overheden zich bemoeien met consumentengedrag?

Het gedrag van consumenten heeft een grote invloed op klimaat, milieu, biodiversiteit en de gezondheid van die consument. Die invloed geldt niet alleen voor voeding, maar ook voor kleding, mobiliteit en ‘spullen’. Een omslag naar duurzamere consumptiepatronen is nodig. Overheidssturing hierbij is een heikel onderwerp, zeker als het gaat om voeding en kleding. De vrijheid om eigen keuzes te maken beschouwen velen als een maatschappelijk recht en een individuele verantwoordelijkheid . Toch is er ook in samenleving wel steun voor meer actief overheidsingrijpen om gezondere en duurzamere consumptiepatronen te stimuleren. Hoe ver mag een overheid daarbij gaan?

Dilemma’s onderling verweven

De hierboven geschetste dilemma’s staan niet op zichzelf, maar zijn onderling verweven. Keuzes in het ene dilemma kunnen de keuzemogelijkheden op een ander thema beperken. Maar ook binnen een dilemma is de keuzevrijheid niet onbeperkt. Bij het bepalen van de richting moet in elk geval de hele samenleving worden betrokken, vinden de auteurs van de WUR-publicatie. De gemaakte keuzes zullen tenslotte het leven van alle EU-burgers beïnvloeden.

Overeenstemming over enerzijds veilige grenzen voor klimaat en planeet en anderzijds voedselzekerheid, betaalbaarheid en een gezonde leefomgeving is een eerste vereiste in deze onderhandelingen. Binnen deze grenzen kunnen verschillende routes naast elkaar bestaan. Uitstel van besluitvorming zal de uitdagingen alleen maar groter maken, waarschuwen de WUR-onderzoekers.

Vlaamse dilemma’s

Metaforum, de interdisciplinaire denktank van de Katholieke Universiteit van Leuven, publiceerde onlangs een visietekst onder de titel ‘Duurzame landbouwproductie en de maatschappelijke uitdagingen’. Vlaanderen kent – net als Nederland – een zeer productieve veeteeltsector, gekenmerkt door efficiënt landgebruik en lage broeikasgasemissies per kg dierlijk product. Tegelijkertijd legt het hoge aantal landbouwhuisdieren een aanzienlijke druk op de omgeving (stikstof- en broeikasgasemissie, landgebruik).

De klimaatverandering zorgt voor extra druk op het mondiale voedselsysteem door de negatieve impact op landbouwproductiviteit. Het waterbeheer wordt meer en meer een probleem. Bovendien is de huidige landbouwpraktijk in vele regio’s niet duurzaam. Overbemesting en ammoniakuitstoot veroorzaken overmatige ophoping van voedingsstoffen in bodem en water die de balans in ecosystemen verstoort. Het soms onjuiste gebruik van gewasbeschermingsmiddelen vormt daarbij een bedreiging voor zowel de biodiversiteit als voor de menselijke gezondheid. Ten slotte zijn de problemen met het voedselsysteem geografisch ongelijk verdeeld.

Zo is de druk op natuurlijke ecosystemen groter in het mondiale Zuiden, terwijl overbemesting vooral in het mondiale Noorden problematisch is.

Deel dit artikel

Carolien Makkink