Bij herkauwers kunnen geëxtrudeerde korrels met verschillende waterstabiliteit en dichtheid de benutting van nutriënten verbeteren. Bekend is dat thermische behandelingen van voeders de verteerbaarheid en voederwaarde van grondstoffen doorgaans positief beïnvloeden. De vraag is hoe dit wordt gemeten en hoe ervoor wordt gezorgd dat deze gegevens betrouwbaar zijn.

Figuur 1. Relatie tussen de specifieke dichtheid (SD) en de toename van de SD van korrels na 20 minuten weken in pensvloeistof bij 39 graden Celcius, inclusief regressielijnen.

Het doel van de studie was te onderzoeken in hoeverre het extrusieproces kan worden geoptimaliseerd om de gewenste eigenschappen van het voer (dichtheid en pensstabiliteit) te verbeteren.

Dat is de reden dat onderzoekers uit Noorwegen samen met onderzoekers van Agrifirm hebben gekeken naar de effecten van extrusie. Ze wilden weten of bepaalde karakteristieken van korrels kunnen leiden tot het eerder verlaten van de pens of tot graduele (geleidelijke) fermentatie (Kahn en anderen, 2025). Waarom zou je de zinksnelheid van grondstoffen in pensvloeistof niet bepalen als dat een belangrijke karakteristiek kan zijn? En waarom gebruik je hiervoor geen methoden die al langer in de visvoederindustrie bekend zijn? Bijblijven kan immers door de literatuur te bestuderen, maar ook door samen te werken met onderzoekers die op een heel ander terrein bezig zijn. Dit kan verrassende inzichten opleveren.

Fermentatie is complex

Fermentatie in de pens is complex en de balans tussen meer snel of langzaam verteerde nutriënten is belangrijk voor het reguleren van de voeropname. Stoornissen in de spijsvertering moeten worden voorkomen voor een goede benutting van nutriënten en een gezond darmkanaal. De passagesnelheid bepaalt hoe lang een nutriënt beschikbaar blijft voor vertering. Daarbij geeft de mate van vertering aan hoe snel de vertering verloopt. Kort gezegd draait het om de vraag hoe de grondstofsamenstelling en eventuele fysische behandelingen de penspassage beïnvloeden.

Dichtheid van voerdeeltjes

De aanwezigheid van voerdeeltjes in de maag wordt voornamelijk bepaald door hun specifieke dichtheid. Korrels met een hogere dichtheid (1.17 - 1.42 g/mL) hebben veel meer kans om de pens te verlaten dan deeltjes met een lagere dichtheid (< 1 g/mL). Het is vaker aangetoond dat een hogere dichtheid een goede methode is om voerdeeltjes zo te manipuleren dat een meer optimale penspassage wordt verkregen. Daarbij kan het helpen om deeltjes te agglomereren (samenvoegen) om de gewenste dichtheid te realiseren.

Daarnaast kan extrusie helpen als thermo-mechanisch proces, omdat dit een product oplevert met specifieke eigenschappen voor dichtheid, slijtvastheid, hardheid en zinksnelheid. Hierop gebaseerd zijn zowel korrels te produceren met een lage dichtheid en drijvende eigenschappen, als korrels met hoge dichtheid die zinken. Deze eigenschappen zijn overigens veel meer bekend in relatie tot visvoeders.

Gesimuleerde pensomgeving

Voor herkauwers zijn meer optimale omstandigheden nodig om de nutriëntbenutting te verbeteren. Omdat de omstandigheden in de pens sterk verschillen van die in zeewater - onder andere qua temperatuur, viscositeit, osmolariteit, microbiële activiteit en fysische dynamiek - is het logisch om de fysische eigenschappen van geëxtrudeerde korrels specifiek voor herkauwers te evalueren.

Het doel van deze studie was dan ook te onderzoeken in hoeverre het extrusieproces kan worden geoptimaliseerd om de gewenste eigenschappen van het voer (dichtheid en pensstabiliteit) te verbeteren, om daarmee de vertering in de pens te optimaliseren. Dit allemaal aan de hand van onderzoek met een gesimuleerde pensomgeving, door gebruik te maken van verschillende ‘in vitro’-methoden (zie kader).

Studieopzet en resultaten

In het experiment werd een aantal grondstoffen onderzocht, waarbij deeltjesgrootte (2 of 6 mm zeef), schroefsnelheid van de extruder (210 of 300 rotaties per minuut (rpm)) en het wel of niet koelen van de extrudaten als procesvariabelen waren gekozen. De volgende grondstoffen(mengsels) werden onderzocht: gerst, mais en sojaschroot, alsmede 50:50 mengsels van sojaschroot met gerst of mais. De extrudaten werden vervolgens geanalyseerd op diverse fysische eigenschappen, zoals specifieke dichtheid (g/mL), specifieke dichtheid in pensvloeistof (g/mL), zinksnelheid (mm/s) en de pensvloeistofstabiliteitsindex (g/kg droge stof), allen gebaseerd op methoden bekend uit de visvoederindustrie, goed beschreven en met afbeeldingen gedocumenteerd.

De verschillende behandelingen op de extruder lieten met de gebruikte analysemethoden goede contrasten zien. De zinksnelheid van gerst bijvoorbeeld varieerde van drijvend (0 mm/s) naar langzaam zinkend (20 - 41 mm/s) en snel zinkend (74 - 112 mm/s). Ook werd de relatie gegeven tussen de specifieke dichtheid en de toename van de dichtheid na het weken van korrels in pensvloeistof (figuur 1). Of konden er relaties worden gelegd met de gekozen procesparameters.Op deze wijze konden de onderzoekers een goed beeld krijgen van de gedragingen van voerkorrels in pensvloeistof, en dit relateren aan bijvoorbeeld deeltjesgrootte en dichtheid.

Extruder kan worden ingezet

De onderzoekers geven aan dat een extruder ingezet kan worden om korrels te produceren met de gewenste dichtheden en stabiliteit in de pensvloeistof. Eigenschappen die beide worden beschouwd als zeer belangrijk voor het aanpassen van penspassage en afbraak. Het type grondstof en het koelen in de laatste sectie van de extruder werden als belangrijkste invloedfactoren genoemd.

Bij granen leverde koeling bij een schroefsnelheid van 210 toeren per minuut korrels op met een optimale dichtheid en pensvloeistofstabiliteit, waardoor ze beter beschermd zijn tegen afbraak in de pens. Zonder het koelen worden korrels verkregen die drijven. De korrels verkregen van sojaschroot of de mengsels met de granen voldeden niet aan de vooraf gestelde criteria; daar moeten andere condities voor worden gezocht. De studie geeft veel gegevens die we hier echter niet allemaal kunnen weergeven

‘In vitro’-metingen

Het is leuk te weten dat methoden uit de visvoederindustrie worden toegepast in andere vloeistoffen dan water. Pensvloeistof is meer dan dat. De gebruikte ‘in vitro’-methoden zijn in de studie goed gedocumenteerd en de auteurs geven ook terecht aan dat er een validatie nodig is van de resultaten in het dier (in vivo). Een dier heeft immers een complex metabolisme en immuunsysteem. Bovendien zijn bepaalde interacties bij ‘in vitro’-onderzoek niet volledig te vangen.

Het artikel kort samengevat:

  • Extrusie maakt voerkorrels beter verteerbaar in de pens.
  • De snelheid van verteren beïnvloedt de opname van nutriënten en de gezondheid.
  • Korrels met een hogere dichtheid zakken sneller en blijven langer in de pens; lichtere korrels drijven of passeren sneller.
  • Procesfactoren zoals deeltjesgrootte, extrudersnelheid en koeling bepalen de eigenschappen van de korrel.
  • Granen reageren goed op extrusie; sojaschroot en mengsels hebben andere procesinstellingen nodig.
  • Methoden uit de visvoederindustrie zijn handig om dit ‘in vitro’ te testen.
  • Resultaten laten zien wat kan; echte effecten in koeien moeten nog worden bevestigd.
  • Samenwerken over vakgebieden heen levert nieuwe inzichten en ideeën op.
Deel dit artikel

Thomas van der Poel