Fractioneren is een scheidingsproces waarbij een product in meerdere kleinere fracties wordt opgedeeld, elk met een bepaalde gewenste functionaliteit. We kennen allemaal het proces van het pellen van garnalen of van doppinda’s. Ook in relatie tot diervoedergrondstoffen kennen we het proces van het ontschillen. De vrijkomende co-producten worden in het Nederlands nogal verschillend aangeduid: haverdoppen, erwtenschillen, sojahullen. Ontschilde sojabonen kunnen ook nog verder worden gefractioneerd door een chemische extractie of mechanische onttrekking van de olie. Er blijft na chemische extractie dan schroot over. In dat geval is er een relatie met humane voeding: wanneer we de co-producten in diervoeding gebruiken kan er sprake zijn van een meer duurzame humane voeding.

Mogelijke voordelen éénmagigen

Het fractioneren van diervoedergrondstoffen zoals peulvruchten voor de voeding van éénmagigen levert mogelijk voordelen op. De fracties die ontstaan kunnen worden gebruikt voor andere dieren of voor de mens, waaraan vervolgens een hogere waarde wordt toegekend. Deze fracties hebben een hoger gehalte aan bijvoorbeeld eiwit of zetmeel en kunnen daardoor voor andere diersoorten worden ingezet. Formuleren we diervoeders tegen de laagste kosten, dan zullen grondstoffen in de samenstelling worden opgenomen die de laagste kosten per eenheid verteerbare nutriënten hebben.

Op die wijze wordt aan specifieke nutriëntbehoeften tegemoetgekomen, tenzij aan het verwerkingspercentage van de grondstof minimum of maximum grenzen worden gesteld. Dit gebeurt bijvoorbeeld als gevolg van effecten op voeropname, op gezondheid, productkwaliteit, dierwelzijn of het milieu.

‘Het principe van droge scheiding is het feit dat we de grondstof zeer fijn malen. Hiertoe gebruiken we bijvoorbeeld een pennenmolen’

Twee processen

Voor het fractioneren zijn er globaal twee processen: een proces dat met name meerdere fracties tot gevolg heeft met een hoge concentratie van een nutriënt, dan wel een proces dat slechts een enkele fractie scheidt. Een voorbeeld van het eerste proces is malen/ windziften, waardoor een eiwit- en zetmeelfractie van elkaar worden gescheiden. Ook kunnen olie en sojaschroot van elkaar worden gescheiden, terwijl daarna sojaschroot nog eens kan worden gescheiden om te komen tot een sojaconcentraat of -isolaat, producten met een hoger eiwitgehalte dan het schroot. Een voorbeeld van het tweede proces is de productie van bio-ethanol uit granen of oliezaden.

Sojahullen zijn een voorbeeld van een vrijkomend co-product na ontschillen.

Droog of nat fractioneren

Fractioneren kent vaak een bepaalde hoofdfractie, die wordt gebruikt in een doelmarkt voor de humane voeding. Dit is een logische benadering omdat de diervoederindustrie doorgaans kleine marges kent en gericht is op grote volumes. Hogere marges zijn mogelijk in markten voor humane voeding, petfood, visvoeders en voeders voor dieren met hoge, speciale nutriëntbehoeften. Een droge scheiding van deeltjes is dan zeer geschikt om bijvoorbeeld eiwitconcentraten te fabriceren uit peulvruchten. De voordelen van een droge scheiding boven een natte scheiding zijn: een continue stroom in plaats van batches, de afwezigheid van afvalwater en het ontbreken van droogkosten.

Natte scheiding is efficiënter in het verkrijgen van meer geconcentreerde (isolaten)fracties (zie Tabel 1). Een combinatie van beide is ook mogelijk.

Grondstoffen

Om diervoeders te produceren kunnen grondstoffen zoals granen, peulvruchten en oliezaden worden gemalen en in het diervoeder worden gemengd als bron van energie en aminozuren. Ook is het mogelijk deze grondstoffen te fractioneren in hun meest belangrijkste nutriënten, met als doel de fracties te gebruiken in een marktsegment binnen of buiten de diervoeders. In Tabel 2 zijn enkele grondstoffen weergegeven die als uitgangsmateriaal kunnen worden ingezet met hun typische nutriëntengehaltes.

Het wordt dan duidelijk dat fracties van deze grondstoffen, die zijn verrijkt in zetmeel, of eiwit, of vet, aan dieren kunnen worden gelinkt die een meer speciale behoefte hebben, zoals gespeende biggen, vissen of gezelschapsdieren. Indien de fracties voor de humane voeding worden ingezet, zal dit alleen maar bijdragen aan een duurzame productie van voedsel.

Malen/ziften

Al langer weten we dat droge scheidingstechnieken (door malen en vervolgens windziften) met name geschikt zijn om eiwitrijke fracties te produceren van peulvruchten, zoals veldbonen, erwten of linzen. Deze grondstoffen kunnen daardoor eenvoudig worden gescheiden in de fracties vezels, eiwit en zetmeel.

Tabel 1. Redenen voor het fractioneren van grondstoffen voor de voeding van varkens/pluimvee (Zijlstra and Beltranena, 2023).

Het principe van droge scheiding is het feit dat we de grondstof na ontschillen zeer fijn malen. Hiertoe gebruiken we niet de bekendere hamermolen, maar bijvoorbeeld een pennenmolen. Deze geeft een zeer fijne verdeling van deeltjes in termen van microns, bijvoorbeeld 30 micron voor zetmeelkorrels en 3 tot 6 micron voor eiwitdeeltjes van erwten. Door het malen worden echter enkele relatief grotere zetmeelkorrels nog eens verkleind.

Alle deeltjes worden vervolgens met behulp van een windzifter van elkaar gescheiden. Het principe van windziften is dat in een luchtstroom de gesuspendeerde deeltjes onder invloed van bepaalde krachten naar verschillende richtingen kunnen worden getransporteerd. Verkleinde zetmeelkorrels zullen in de meer fijne fractie (eiwitten) terechtkomen en zullen deze ietwat in concentratie verdunnen. Uiteindelijk worden de fracties opgevangen en verkrijgt men een fijne fractie (eiwitdeeltjes met wat fijne deeltjes zetmeel) en een grove (zetmeel)fractie. De grove fractie kan men opnieuw malen, waarna een tweede ziftronde leidt tot een tweede fractie met geconcentreerd eiwit en met geconcentreerd zetmeel.

‘Het fractioneren van diervoedergrondstoffen zoals peulvruchten voor de voeding van éénmagigen levert mogelijk voordelen op’

Hoger eiwitgehalte

Een uitwerking van de eiwitgehalten van de fracties van een groene erwt na malen/ziften is te zien in Tabel 3. Uit deze tabel blijkt dat het oorspronkelijke eiwitgehalte van de erwt (238 g/ kg) na het scheidingsproces leidt tot een fractie van circa 25 procent met een eiwitgehalte van meer dan 520 g/kg. Uit onderzoek is bekend dat trypsineremmers (van oorsprong ook eiwitten) in dit maal- en ziftproces ook worden geconcentreerd in de fijne (eiwit)fractie, oppassen dus.

Wil men de eiwitfractie na ziften vrij hebben van deze enzymremmers, dan dient de erwt vooraf dan wel het eiwitconcentraat achteraf met warmte te worden behandeld of anderszins. Voor de toepassing van het eiwitconcentraat in visvoeders is bijvoorbeeld het proces van extruderen in dit geval een goede optie. Op basis van deze (en andere) gegevens is ooit in Noorwegen een fabriek gebouwd om dit proces op grote schaal in de praktijk te brengen en de eiwitfracties te kunnen gebruiken als grondstof in visvoeders.

Diervoeding blijft een ideale toepassing om co-producten van granen, peulvruchten en oliezaden te valoriseren naar bijvoorbeeld hoogwaardige dierlijke eiwitten. Fractioneren kan dan samen met de diervoeding de basis vormen voor een duurzame voedselproductie. Dit alles kan ervoor zorgen dat ‘de som der delen meer waard is dan het oorspronkelijke geheel’.

Geraadpleegde bronnen zijn op aanvraag verkrijgbaar via de redactie.

Tabel 2. Globale nutriëntsamenstelling (g/kg) van enkele grondstoffen (CVB, 2023).

Tabel 3. Droog fractioneren1 van erwten en samenstelling van zetmeel en eiwit.

Bij windziften transporteert een luchtstroom de gesuspendeerde deeltjes onder invloed van bepaalde krachten naar verschillende richtingen.

Deel dit artikel

Thomas van der Poel