Voor diervoederbedrijven is voer steeds meer een strategisch instrument om duurzaamheidsdoelen van klanten te ondersteunen. Met voer zijn emissies te reduceren en is het dierenwelzijn te verbeteren. De technische mogelijkheden zijn groot, maar doelen kunnen met elkaar of met ketenconcepten botsen. Dat betekent soms keuzes maken.
In basis is emissiereductie bij melkvee niet lastiger dan bij varkens of kippen. Wel zijn andere sturingsmechanismen nodig, omdat melkvee veel ruwvoer opneemt en de emissies samenhangen met het functioneren van micro-organismen in de pens.
De afgelopen jaren kregen de veehouderijsectoren te maken met steeds meer eisen rondom de productie. Via wet- en regelgeving, maar ook via marktconcepten. Veel is daarbij gericht op het verlagen van emissies en het verbeteren van het dierenwelzijn.
Volgens André Bannink, milieuonderzoeker bij Wageningen Livestock Research, is veel vooruitgang geboekt in de kennis en mogelijkheden om emissie van methaan en ammoniak bij melkvee via het rantsoen te verlagen. “Tien jaar geleden had niemand gedacht dat toevoegmiddelen zo effectief konden zijn zonder negatieve bijwerkingen. We weten nu ook dat alles wat de verteerbaarheid van het voer verbetert, direct effect heeft op de methaanproductie en het effect van die additieven.”
In basis is emissiereductie bij melkvee niet veel lastiger dan bij varkens of kippen. Wel zijn de sturingsmogelijkheden beperkter. “Toevoegingen zijn niet altijd goed te mengen en er is minder zekerheid dat elke koe hetzelfde opneemt.”
Reducties via het voerspoor
Melkkoeien op intensieve rantsoenen met veel bijproducten stoten gemiddeld minder methaan uit dan koeien die veel gras krijgen. Additieven als Bovaer zijn daarbij het meest onderzocht en bewezen effectief, al varieert de werking per rantsoen. Ook zijn vetten (zoals palmolie of lijnzaad) en nitraat bekende opties. “2 procent vet in het rantsoen kan al 10 procent methaanreductie opleveren.”
De uitdaging ligt in de herkomst van vetbronnen en bijbehorende emissies, en de invloed op de voeropname. Ook rode zeewieren en andere natuurlijke bronnen of stoffen worden onderzocht, maar de werkzame stof in rood zeewier (bromoform) als zodanig is als additief nog niet toegelaten.
Via het voerspoor zijn dus aanzienlijke reducties mogelijk. “Combineer je intensieve rantsoenen met additieven en goede stikstofbenutting, dan kun je tientallen procenten methaanreductie halen en tegelijk ammoniak verlagen.” Op het gebied van ammoniakreductie is veel winst te behalen met een lager ruw eiwitgehalte (REgehalte). “In emissiestallen zien we bij 2 procent minder RE in het rantsoen de emissie met 25 procent dalen.”
‘Tien jaar geleden had niemand gedacht dat toevoegmiddelen zo effectief konden zijn’
Meer inzicht in variatie
Nieuwe projecten moeten inzicht geven in de variatie tussen koeien, rantsoenen en omstandigheden. “We willen weten waarom het effect van bijvoorbeeld Bovaer soms groter of kleiner is.” Ook circulaire grondstoffen en kruidenrijk grasland krijgen aandacht. “Er zijn zeker nog wel mogelijkheden, maar er zijn nog veel vragen over bijvoorbeeld het oogstmoment en variaties.”
Bij dat alles is de vraag of de gemeten emissieverlagingen van enkelvoudige maatregelen opgeteld mogen worden. Dat onderzoek loopt nog. Bannink verwacht wel voordelen, maar geen ‘één op één’-optelling.
Tegelijkertijd wijst Nevedi-directeur Erwin Wunnekink erop dat niet elke technische optie in de praktijk even makkelijk toepasbaar is, en afhankelijk is van aspecten als beschikbaarheid, herkomst en kosten. “We kunnen veel, maar je hebt de hele keten nodig, inclusief een verdienmodel voor alle schakels.”
Vooral ammoniak in varkenshouderij
Ook binnen de varkenshouderij speelt voer een belangrijke rol in de verduurzaming. Die sector wil de CO2-footprint van varkensvoer in 2030 minimaal 40 procent lager hebben dan in 2018. Voer is goed voor circa 60 procent van de footprint van varkensvlees; de stal zo’n 25 procent. In het algemeen draagt alles wat de voerconversie verbetert bij aan een lagere footprint.
Overigens blijkt uit onderzoek van Blonk Consultants dat de Nederlandse varkenshouderij milieuvriendelijker produceert dan Spanje, Denemarken en Duitsland. De CO2 -uitstoot per 1.000 kilo varken is in de zeugenhouderij 726 CO2 -equivalenten en in de vleesvarkenshouderij 1.753, inclusief voer en mest. De Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV) ontwikkelt een monitor waarmee varkenshouders de CO2 -voetafdruk van hun bedrijf kunnen berekenen, te beginnen bij het voer.
Bij de emissies ligt de focus vooral op ammoniak en in mindere mate op methaan. Maar voer heeft ook een belangrijke invloed op watergebruik en de mate van circulariteit, aldus de Wageningse voedingsexperts Alfons Jansman en Walter Gerrits. “Feitelijk gaat het om het zo efficiënt mogelijk inzetten van alle schaarse middelen”, aldus Gerrits. “Dit betekent dat veranderingen in het grondstoffenpakket moeten worden vergeleken met alternatieve keuzes. Als we eiwit uit gras gaan produceren voor varkensvoer, blijft er minder gras over om te grazen.”
Verschillende voersamenstelling
Het lastige is dat duurzaamheidsaspecten niet allemaal tot dezelfde voerkeuzes leiden. “Bijproducten zijn gunstig voor de circulariteit, maar passen lang niet altijd in een rantsoen voor de laagste stikstof- en methaanuitstoot.” Dat komt mede door een lagere eiwitverteerbaarheid dan soja en een hogere uitscheiding als gevolg van meer organische stof in de mest. Dit leidt tot meer fermentatie.
Optimalisatie voor een bepaald doel kan zodoende een verschillende voersamenstelling geven. Mocht vergunningverlening in de toekomst via doelsturing gaan (dus met ‘real time’-metingen waarbij de ondernemer zelf kiest welke emissiemaatregelen hij neemt), kan de focus nog sterker verschuiven naar ammoniakreductie via voer.
Minder eiwit is mogelijk
Een laag stikstofoverschot begint bij een goede ‘match’ tussen aanbod van ruw eiwit en aminozuren en de behoefte van het dier. Een overaanbod kost geld, verhoogt ammoniakvorming en belast de darmgezondheid. Te ver doorvoeren van eiwitverlaging leidt echter tot productiedaling en tot een verhoogd risico op gedragsproblemen (zoals staartbijten). Winst is te halen met gezonde varkens, betere eiwitbenutting en nauwkeuriger voeren.
Een daling van het ruwe eiwitniveau met 1 procent geeft tot 10 procent minder stikstofammoniakemissie uit de mest. Het verlagen van ruw eiwit vraagt inzet van vrije aminozuren die volledig verteerbaar en goed te benutten zijn. Ze kunnen wel de voerprijs verhogen. Lysine, methionine, threonine en tryptofaan en sinds enkele jaren ook ilsoleucine, leucine en histidine, zijn beschikbare limiterende aminozuren.
Een risico van minder eiwit is volgens Jansman dat een deel van de varkens op een bedrijf onder de behoefte wordt gevoerd. Meerfasevoedering en CDI-systemen maken voeren op hokniveau mogelijk, al vraagt dit om uniforme koppels en goed afgestemde rantsoenen. Multifasevoeding en individueel voeren gebeurt in de praktijk nog weinig door de kosten en complexiteit. In een nieuw onderzoek wordt bekeken of varkens bij een keuze uit meerdere voeders met verschillende aminozurenniveaus zelf het voer opnemen dat de voedingsbehoefte dekt. “Daarmee kan mogelijk het gemiddelde niveau voor de groep omlaag.”
Verschil maken bij dierenwelzijn
Ook op het gebied van dierenwelzijn kunnen voer en voeding het verschil maken. Het welzijn is gebaat bij gezonde dieren. Voerfabrikanten hebben legio manieren om daaraan bij te dragen, zoals met grondstofkeuze, additieven en ‘processing’, en de juiste voertoepassing in de stal.
Een ‘nieuw’ welzijnsaspect is behoud van lange staarten. Wat betreft voer is bekend dat aspecten als het zoutgehalte en het niveau van aminozuren van invloed zijn op de rust/stress van de varkens.
Actueel is voerverzadiging bij zeugen, ziet de Wageningse welzijnsonderzoeker Herman Vermeer. Dit is een gevolg van de Wet dierwaardige veehouderij. “Beperkt voeren leidt tot honger, agressie en stereotiep gedrag. De vraag is: hoe kun je dieren meer verzadigen zonder dat ze te vet worden?” De onderzoekers hoeven niet bij nul te beginnen; er is best veel kennis over dit onderwerp naar aanleiding van de aangescherpte welzijnsmaatregelen van zo’n 25 jaar geleden.
Meer vezels in het voer is één van de oplossingsrichtingen. Dit stimuleert fermentatie in de dikke darm, geeft een voller gevoel en verlaagt het ureumgehalte in urine, wat ook gunstig is voor de ammoniakemissie. “Het kan wel zijn dat de methaanuitstoot dan iets toeneemt, dus het is zoeken naar een balans.” Met genetica en voersamenstelling is daarop wel te sturen, verwacht Vermeer.
Ervaring met bietenpulp
Een bekend product is bietenpulp waarin pectine de hoofdrol speelt. Met dit product is de afgelopen decennia ervaring opgedaan met onbeperkt voeren (ad lib). Dit betekent wel meer volume en de vraag is of de zeugen dan voldoende energie en andere voedingsstoffen binnenkrijgen. “Bij oudere zeugen is het geen probleem, alleen bij gelten kan het krap worden vanwege hun lagere voeropname.”
Eerder onderzoek met onbeperkt voer of ruwvoer verstrekken liet zien dat zeugen rustiger werden, minder kreupelheid vertoonden en beter drachtig bleven. “Het gedrag was ideaal”, aldus Vermeer. “Alleen financieel bleek het niet aantrekkelijk genoeg. Misschien dat nieuwe vormen, zoals ruwvoer- of pulpbrokken, weer kansen bieden.” Binnenkort start Wageningen UR samen met voerleveranciers, dierenartsen en ketenpartijen een workshop over groepshuisvesting, waarbij ze ook naar ‘ad lib’-voeren kijken.
Een ander ‘actueel’ welzijnsaspect is het behoud van lange staarten. Bekend is dat aspecten als zoutgehalte en voldoende aminozuren van invloed zijn op de rust/stress van varkens. Vermeer verwacht dat dit bij nutritionisten wel bekend is, maar op bedrijven met bijproducten een aadachtspunt kan zijn. Ook onbeperkte voedering, ruwvoer en gezonde varkens zijn belangrijk.
Vermeer ziet dat camera’s en AI op termijn kunnen helpen om het welzijn via voer te monitoren. “We kunnen eetgedrag en signalen van stress of staartbijten al goed registreren. De volgende stap is dat systemen ook automatisch bijsturen, bijvoorbeeld door tijdelijk meer ruwvoer te geven of een ander klimaatregime toe te passen. Maar zover zijn we nog niet.”
Op het gebied van ammoniakreductie is met een lager ruw eiwitgehalte (RE) in het voer veel te halen. In emissiestallen leidt een RE-verlaging in het rantsoen van 2 procent tot een emissiereductie van 25 procent. Borging is de ‘bottleneck’.
Marktconcepten en melkstromen
Voer is ook belangrijk in marktconcepten en melkstromen. Steeds vaker stellen afnemers, zuivelbedrijven en/of retailers specifieke criteria aan melk, vlees en eieren. Daarmee sturen ze dus indirect ook het voer- en rantsoenbeleid. Denk aan VLOG-melk of PlanetProof, waar extra eisen gelden op het gebied van herkomst en grondstoffen. Het Albert Heijn-concept ‘Beter voor’ stelt eisen aan de herkomst van de soja; voor biologisch gelden eisen met betrekking tot de herkomst van grondstoffen.
Over het algemeen kunnen fabrikanten voldoen aan de eisen van marktconcepten. Wel kost certificering geld en vergt traceerbaarheid van reststromen of circulaire grondstoffen extra logistiek en administratie. Nog los van de mogelijkheid om flexibel meerdere voersoorten te kunnen maken. De ene fabriek is daar beter op ingericht dan de andere, geeft een aantal geraadpleegde mengvoerfabrikanten aan.
Wunnekink ziet dat ketenconcepten kansen bieden, maar ook beperkingen opleggen. Zo kan een eis als weidegang de methaanreductie uit intensievere rantsoenen deels tenietdoen. En kan de verplichting tot Europese eiwitten de rantsoensamenstelling aanzienlijk veranderen. De opkomst van gesegmenteerde melkstromen en duurzame marktconcepten zorgt er wel voor dat voer en voeding niet alleen een technisch instrument zijn, maar een integraal onderdeel van de ketenstrategie.
Thema: duurzaamheid
Dit nummer van De Molenaar staat in het teken van duurzaamheid, een thema dat in de veehouderijsector steeds concreter wordt. Zowel de markt als de wetgever stellen steeds hogere eisen, waardoor boeren, adviseurs en toeleveranciers voor nieuwe keuzes en uitdagingen komen te staan. Binnen dit speelveld vervult de diervoederindustrie een cruciale rol bij het verlagen van de milieuvoetafdruk in de keten, en het ondersteunen van veehouders bij het behalen van duurzaamheidsdoelen. In dit themanummer komen diverse facetten van duurzaamheid aan bod.
Diervoederindustrie aan de slag met duurzaamheidsdoelen
De diervoederindustrie werkt zelf ook aan het verder verbeteren van duurzaamheidsaspecten. Met Duurzaam Diervoeder 2030 heeft Nevedi daarvoor een instrumentarium in handen. Het programma richt zich op vier hoofdthema’s: klimaatmitigatie (het verder terugdringen van de ‘carbon footprint’), biodiversiteit (borgen van ontbossings- en conversievrije grondstoffen), circulariteit (een optimaal gebruik van rest- en bijproducten) en herkomst van grondstoffen uit geografisch Europa. De doelen zijn concreet en gekwantificeerd. Ze sluiten aan bij het beleid van het ministerie van Landbouw: 100 procent ontbossingsvrije en conversievrije soja en palmolie, ongeveer 80 procent van de grondstoffen uit Europa en een verdere reductie van CO2-uitstoot.
Nevedi maakt de voortgang inzichtelijk via kritische prestatie-indicatoren en een monitoringssysteem. Dit vertaalt verduurzamingsmaatregelen naar meetbare, concrete cijfers, zoals kilogram CO2-equivalenten per ton diervoer of percentages Europese en conversievrije grondstoffen. Sinds de 0-meting in 2018 en de 1-meting in 2022, meet Nevedi tweejaarlijks de resultaten. De 2-meting over 2024 is inmiddels in uitvoering.
Hoewel de meeste doelen goed op koers liggen, vraagt het thema circulariteit nog extra aandacht. Nevedi streeft naar een hergebruik van 38 procent in 2030, terwijl het ministerie 70 procent voor ogen heeft. Het verschil zit vooral in de definitie van reststromen. Waar het ministerie ook grondstoffen meeneemt die niet geschikt zijn voor voedselproductie, kijkt Nevedi nadrukkelijk naar de economische haalbaarheid en vooral ook naar de concurrentie met de energie- en meststoffensector.










