Gezien? Het filmpje over een rattenplaag in een Amsterdams restaurant. Het zwengelt de discussie wederom aan: kunnen we met de huidige regelgeving plaagdierenpopulaties beheersbaar houden? Volgens Conno de Ruijter van Stichting KPMB (Keurmerk Plaagdier Management Bedrijven) wel. “Rodenticiden zijn als onderdeel van een Integrated Pest Management-aanpak in dit soort gevallen wel degelijk toegestaan.”
Oké, wel als laatste maatregel, geeft hij aan. “Maar ze zijn niet verboden, zoals vaak wordt gesuggereerd.” Toch had dat niet veel gescheeld. De meeste rodenticiden zijn namelijk zogenaamde anticoagulantia: stoffen die de bloedstolling verstoren, waardoor dieren na inname sterven door interne bloedingen. Het probleem is dat die werking niet stopt na consumptie door ratten of muizen. De vergiftiging gaat door, ook bij dieren verderop in de voedselketen. Om die reden deed de Europese Commissie deze (te) persistente middelen in 2015 volledig in de ban.
Haakje
Het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en Biociden (Ctgb) vond echter een ‘haakje’ in de Europese verordening en introduceerde een apart regime. De Ruijter: “Ratten en muizen kunnen gezondheidsproblemen, economische schade en andere overlast veroorzaken. Omdat er onvoldoende alternatieven voor bestrijding zijn, mogen we in het kader van het publiek belang de door het Ctgb aangewezen rodenticiden blijven gebruiken, mits de gebruiker aanvullend geschoold en het bedrijf gecertificeerd is.”
In 2017 ging deze regel al in voor bestrijding van ratten ‘buiten’ en in 2023 werden daaraan ook muizen en ‘binnen’ toegevoegd. Sindsdien is Integrated Pest Management (IPM) de norm bij de beheersing van muizen- en rattenpopulaties.
Goed kijken
IPM is in feite een gestructureerde en stapsgewijze aanpak. Het begint met goed kijken. Bedrijven moeten eerst vaststellen waar de risico’s zich bevinden en óf er knaagdieren aanwezig zijn. Denk aan sporen zoals keutels, vraat of looproutes langs muren en leidingen. Die analyse vormt de basis. Daarna volgt preventie. Dit is meteen de belangrijkste stap en vaak ook de meest onderschatte.
In een diervoederfabriek betekent dit bijvoorbeeld: grondstoffen netjes opslaan, gemorst voer direct opruimen, gebouwen goed afdichten en mogelijke schuilplekken weghalen. Bij voorkeur wordt een open ruimte gecreëerd rondom de gebouwen. Bijvoorbeeld door begroeiing, materialen en producten weg te halen en het liefst grof grind rondom het pand aan te brengen. Een openstaande deur of een kleine kier bij een laadperron kan al voldoende zijn voor muizen om binnen te komen. Een muis past al door een kier van 0,5 centimeter breed.
Klemmen, vallen en fysieke barrières zijn het uitgangspunt bij ongediertebestrijding. Deze middelen vragen om discipline in beheer en controle.
Fysieke barrières
Blijft er toch activiteit van knaagdieren zichtbaar, dan schrijft IPM voor dat eerst niet-chemische maatregelen worden ingezet. Klemmen, vallen en fysieke barrières zijn daarbij het uitgangspunt. Deze middelen vragen om discipline in beheer en controle. Een val die niet regelmatig wordt nagekeken, verliest zijn effectiviteit. Pas wanneer deze stappen onvoldoende resultaat opleveren, komt chemische bestrijding in beeld. En ook dan alleen onder strikte voorwaarden en met inzet van gecertificeerde professionals.
‘In de bouwtekeningen zijn ongedierte-werende maatregelen opgenomen’
In het KPMB-bedrijvenregister zijn zo’n 350 erkende plaagdierbeheersers opgenomen. De Ruijter waarschuwt voor malafide bedrijfjes. “Er zijn er die zelfs het logo van ons keurmerk op hun website zetten. Check daarom altijd het bronbestand, het KPMB-register, voordat je met iemand in zee gaat.”
Oud gebouw
Ondernemers kunnen ervoor kiezen de IPM-maatregelen zelf uit te voeren of het traject uit te besteden aan een erkende partij. August Offenberg, directeur van Voerwaarts, koos voor dat laatste. “We hebben twee productielocaties en voor allebei huren we een bestrijdingsbedrijf in. Gevonden via ons eigen netwerk. In en om de fabriek in Toldijk kunnen we de overlast samen goed onder controle houden. Hoe? Vooral door te zorgen dat ongedierte niet binnenkomt en door buiten niks eetbaars te laten staan.
Maar op onze oude locatie in Sinderen blijven vooral de muizen een groot probleem. Uit zo’n oud gebouw kun je ze gewoon niet weren, ze vinden altijd wel een gaatje.” De medewerkers van Voerwaarts maken daarom elke twee à drie weken een ronde om gaten op te sporen en te dichten. De klemmen worden op wisselende plekken neergezet en dagelijks gecontroleerd.
Bouwkundige aanpassingen
Het is nog even doorbijten voor Offenberg. “Binnenkort gaan we ook in Sinderen nieuw bouwen. Ja, in de tekeningen hebben we al ongedierte-werende maatregelen opgenomen, zoals een hogere borstwering.” En, benadrukt hij: “Ik wil daar echt helemaal schoon beginnen. Er komt geen pallet binnen zonder dat we alles gecheckt of desnoods overgepakt hebben.” Alles om muisvrij te starten en muisvrij te blijven. Daarmee sluit hij perfect aan bij de kern van het IPM-verhaal: voorkomen is beter dan genezen.
Als je door middel van preventieve maatregelen ongedierte buiten kunt houden, hoef je ook minder te bestrijden en kan het middelengebruik omlaag. Sterker nog: als noodzakelijke preventieve maatregelen niet worden uitgevoerd, mag de plaagdierbeheerser in sommige gevallen geen chemische middelen inzetten.
Wat dat betreft constateert De Ruijter een interessante ontwikkeling. “De jongere generatie plaagdierbeheersers zijn soms zo ‘anti-chemie’, dat ze misschien wel te lang wachten met het inzetten ervan.” Het is daarom essentieel dat plaagdierbeheersers en opdrachtgevers met elkaar in gesprek blijven. “Samen moeten we nóg beter het evenwicht tussen preventie, monitoring en inzet van chemische middelen zien te bepalen.” En alhoewel elke partij daarin zijn eigen rol heeft, ligt de eindverantwoordelijkheid bij de opdrachtgever. Schroom daarom niet om kritische vragen te stellen.
GMP-verplichting
Binnen de diervoedersector sluit IPM nauw aan op bestaande kwaliteitssystemen zoals GMP+ International. Het systematisch monitoren van knaagdieren, het vastleggen van maatregelen en het aantoonbaar beheersen van risico’s zijn hierin al verankerd. Een juiste aanpak is dus op meerdere fronten essentieel.
Daarbij is het belangrijk te erkennen dat plaagdierbeheersing een investering is die tijd en aandacht vraagt, vooral in de beginfase. Bijvoorbeeld door extra inzet van personeel en soms investeringen in gebouwonderhoud of monitoringstechnieken. Bovendien duurt het in sommige gevallen langer voordat een bestaande plaag onder controle is, doordat chemische middelen minder snel worden ingezet. De vroegere ‘quick fix’ heeft plaatsgemaakt voor een continu proces, waarin alertheid cruciaal blijft. Een intensief traject, besluit ook de Ruijter. Maar wel eentje die de gewenste resultaten levert: minder gif in het milieu met behoud van een effectieve beheersing. “En dat is in ieders belang.”
Samenspel tussen opdrachtgever en plaagdierbeheerser
Een effectief IPM-samenwerkingstraject tussen opdrachtgever en -nemer is gebaseerd op duidelijke afspraken, continue monitoring en een sterke focus op preventie.
Verantwoordelijkheden opdrachtgever:
- Zorgdragen voor goede hygiëne en orde op het terrein en in gebouwen
- Voorkomen van voedselbronnen en schuilplaatsen voor knaagdieren
- Uitvoeren van bouwkundige aanpassingen (dichten van gaten en kieren)
- Opvolgen van adviezen van de plaagdierbeheerser
- Toegang verlenen voor inspecties en controles
- Faciliteren van randvoorwaarden voor effectieve monitoring
Verantwoordelijkheden opdrachtnemer:
- Uitvoeren van inspecties en risico-inventarisatie
- Opstellen en uitvoeren van een IPM-plan van aanpak
- Monitoren, registreren en rapporteren van bevindingen
- Adviseren over preventieve maatregelen
- Inzetten van bestrijdingsmiddelen volgens wet- en regelgeving
- Periodiek evalueren en bijsturen van de aanpak










