Dankzij speed breeding wordt het veredelingsproces van soja en gele erwt met maar liefst drie jaar ingekort.

Met AI kan Protealis voorspellingen doen en beter selecteren welke variëteiten het waard zijn om verder in het veld te testen.

De nieuwe sojavariëteit PRO Fogo, behorend tot de 000-groep, is getest in het veld.

Aanvankelijk waren de sojaproductieregio’s van de noordgrens van de VS tot de zuidpunt van Zuid-Amerika ingedeeld in tien delen: van 1 in het noorden tot 10 in het zuiden (of van I tot X). Later is men sojarassen gaan ontwikkelen die boven die noordergrens van de VS en dus ook in Canada en Europa konden worden geteeld (dus boven de 1-regio). Die kregen als groep de cijfers 0, 00 en 000 mee naarmate ze noordelijker konden worden geteeld.

De nieuwe rassen die sinds 2012 door ILVO en WUR werden ontwikkeld behoorden tot de 000-groep. Eerdere pogingen in Nederland met 00-rassen toonden aan dat ons klimaat niet geschikt bleek. De teelt bleek dan ook niet rendabel. In Zuid- en Centraal-Europa gedijt 00 wel, maar voor België en Nederland zijn vroegere 000-rassen noodzakelijk. Protealis, een spinoff-bedrijf van ILVO en het Vlaams Instituut voor Biotechnologie

(VIB), is opgericht om de ontwikkelingen van ILVO op commerciële basis voort te zetten.

Nieuwe sojarassen

Eén van de nieuwe rassen van Protealis, specialist in zaden en zaadtechnologieën voor hoogperformante peulvruchten in Europa, is de PRO Denali. Dit is Protealis’ eerste ras in de 00-vroegrijpheidsgroep. Dit ras is speciaal ontwikkeld voor teelt in Centraal-Europa. Daarnaast lanceerde Protealis ook de nieuwe sojarassen PRO Fogo en de PRO Vulcano, beide behorend tot de 000-groep. De PRO Taranaki was reeds in 2024 geregistreerd in Duitsland, maar is nu ook geregistreerd in België.

Daarmee heeft Protealis al negen nieuwe sojarassen gelanceerd. Daarmee houdt het niet op. “Met de productie van onze eerste 00-variëteit PRO Denali betreden we nu het segment van de 00-vroegrijpheidsgroep. Dat opent nieuwe commerciële mogelijkheden op grotere schaal in Europa”, zegt Benjamin Laga, CEO van Protealis. “Vanaf nu kunnen boeren in deze meer gematigde regio’s profiteren van hoogperformante sojateelt. Onze nieuwe rassen werden geselecteerd omdat ze in proeven in verschillende Europese regio’s consequent beter presteerden dan veel van hun concurrenten.”

Kenmerken nieuwe sojarassen

Het ras PRO Taranaki combineert volgens Laga een hoge opbrengst met een hoog eiwitgehalte en is bijzonder geschikt voor gebruik in de voeding. PRO Denali levert volgens hem stabiele hoge opbrengsten en onderscheidt zich verder door een uitstekende hoge peulhoogte, wat zorgt voor een efficiënte oogst. PRO Fogo (000-groep) zorgt voor een goede opbrengst onder drogere omstandigheden. PRO Vulcano (eveneens 000-groep) presteert goed in meer noordelijke klimaten en biedt een goede balans tussen opbrengst en eiwitgehalte.

Deze nieuwe sojarassen zijn ook geschikt voor biologische landbouw en spelen natuurlijk in op de groeiende vraag naar hoogwaardige niet-gmo en lokaal geteelde soja voor zowel humane voeding als voor diervoeding. De sojaolie (20 procent van de plant) is bestemd voor humane voeding. Van het schroot (omgewerkt tot meel) is 8 procent bestemd voor humane voeding en 92 procent voor diervoeding. Is die opbrengst en het eiwitgehalte dan vergelijkbaar met de Zuid-Amerikaanse soja? “Zeker wel.

De opbrengst is zo’n 3,5 ton per hectare. In de Elzas is de opbrengst gezien de bevloeiing zelfs 4 ton of meer”, zegt Laga. “Onze beste variëteiten halen 43 procent eiwit, wat zeer hoog is. De eiwitkwaliteit naar voedingswaarde is ook gelijk.”

Speed breeding

Nieuwe rassen veredelen is traditioneel een traag proces, want je bent afhankelijk van de seizoenen en de generatietijd van het gewas. Het veredelingsproces gebeurt normaal in twee stappen. In een eerste stap wordt er gekruist tussen twee ouders om een nieuwe variëteit te verkrijgen. De duizenden nakomelingen worden gedurende drie à vier generaties opgegroeid tot er voldoende en genetisch stabiel zaad beschikbaar is. De tweede stap is de selectie in het veld. Het totale proces duurt normaal acht à negen jaar. Als je kijkt naar de noden van de landbouw, de consument en de planeet, dan is tijd een luxe die we niet meer hebben.

De nieuwe variëteiten van Protealis worden ontwikkeld in een hightech infrastructuur voor speed breeding in een gecontroleerde omgeving, met name in groeikamers. In een dergelijke set-up heersen de ideale omstandigheden. Het betreft dan onder meer licht, temperatuur, vochtigheid en dag- en nachtritme, om de planten in een recordtempo op te groeien en van zaad naar zaad te brengen. Dat zorgt ervoor dat het proces om betere rassen te ontwikkelen deels wordt losgekoppeld van de seizoenen en een heel jaar door versneld kan verder gaan.

In de groeikamer worden de eerste 4 generaties (normaal 1 groeiseizoen per generatie) in 1 jaar geperst. Het veredelingsproces van soja en gele erwt wordt op deze manier dus met maar liefst drie jaar ingekort.

Selectie met AI

Met AI-technologie zet Protealis stappen vooruit in de ontwikkeling van nieuwe variëteiten, vooral bij de selectie. “Normaal test je kruisingen in het veld. Van alle planten die we getest hebben in het verleden hebben we een genetische vingerafdruk”, legt Laga uit. “AI legt het verband tussen de genetische vingerafdruk en de resultaten uit het veld via patroonherkenning. Zo kan je genetische vingerafdrukken maken van planten die nog niet in het veld hebben gestaan en dus voorspellingen doen. Zo kunnen we beter selecteren welke planten het waard zijn om verder in het veld te testen.”

Maar het gaat nog een stap verder. “Met duizend variëteiten kunnen we theoretisch een miljoen kruisingen doen, maar dat is praktisch niet uitvoerbaar. Bovendien beschikken we niet over duizend, maar duizenden lijnen. We moeten dus lijnen kiezen om met elkaar te kruisen. AI kan dat veel beter omdat ze de vingerafdrukken van alle mogelijke kruisingen kan voorspellen, en aan de hand daarvan ook een voorspelling kan maken van het potentieel van de kruising. Op die manier verzekeren we dat we enkel de beste kruising ook effectief met de hand gaan maken”, aldus Laga.

Nieuwe genomische technieken

Als de EU nieuwe genomische technieken, de zogenaamde CRISPR-Cas-technieken toelaat, zou Protealis dat dan kunnen benutten? “Dat zou interessant kunnen zijn om eigenschappen van één variëteit op andere over te zetten en eventueel ook nieuwe eigenschappen in te brengen, als de maatschappij het accepteert natuurlijk”, zeg Laga. “Zo zouden wij onze portfolio nog verder kunnen uitbreiden en zelfs nieuwe markten kunnen aanboren. Wij willen elk jaar drie tot vier nieuwe rassen aan ons portfolio toevoegen.

Niet iedereen heeft immers dezelfde eisen op het vlak van soja-variëteiten. Zoals we weten zijn er verschillen naargelang de regio’s, maar ook op het vlak van de eigenschappen zijn er verschillen al naargelang de toepassingen”, aldus Laga.

Groeipotentieel

Zit er dan toch groeipotentieel in Europese soja? Laga laat er geen twijfel over bestaan. Hij ziet drie belangrijke redenen. Zo is er de huidige geopolitieke situatie. “Wij moeten vandaag in Europa 70 procent van onze eiwitbehoefte importeren. Het gaat vooral om soja. Die komt hoofdzakelijk uit Noord- en Zuid-Amerika. Wij importeren 34 miljoen ton soja. Ook China voert steeds meer soja in en is veruit de grootste afnemer.

China is minder kieskeurig dan Europa. De vraag stijgt dus en dan is er nog de handelsoorlog. Alles gaat nu wijzigen. De prijzen zullen stijgen door de tariefverhogingen en de stijgende vraag, ook voor de Zuid-Amerikaanse soja. Er is veel onzekerheid, maar het streven naar voedselautonomie, ook op het vlak van eiwitten zal alleen maar versterken.”

‘Waar nu koolzaad wordt geteeld, is soja vaak al rendabeler’

Ecologisch motief

Een tweede belangrijke reden is ecologisch. “Er is de ontbossingsproblematiek en het transport van de ingevoerde soja is ook niet erg duurzaam”, zegt Laga, “Maar er is meer. Soja maakt zijn eigen stikstof aan en behoeft dus geen bemesting met stikstof. In feite voeren we stikstof in, want soja bevat stikstof. Daarnaast importeren we stikstof in de vorm van kunstmeststoffen. Hoe meer soja we zelf produceren, hoe minder stikstof we dus invoeren.”

Benjamin Laga, CEO van Protealis ziet groeipotentieel in Europese soja.

Andere gewassen voor landbouwers

Een derde belangrijke reden ligt volgens Laga bij onze landbouwers zelf. “Nu er rendabele sojateelt mogelijk is met de aangepaste variëteiten, kan de landbouwer een nieuwe teelt toevoegen aan zijn rotatieplan. De concurrentie is dus niet andere soja, maar andere gewassen op dezelfde hectare Onbekend is onbemind. Er is nog werk aan de winkel om de rendabiliteit van soja bij ons aan te tonen”, benadrukt Laga.

“Waar nu koolzaad wordt geteeld, is soja vaak al rendabeler. In Polen is men van 0 naar 80.000 hectare gegaan in een paar jaar. In feite kan je overal waar nu mais wordt geteeld, ook soja telen. Mais was oorspronkelijk ook een subtropische plant. Met soja kan het voor een deel dezelfde weg op gaan, alleen verwacht ik niet dat soja een monocultuur wordt zoals mais.”

Laga wijst er ook op dat soja de hoogste plantaardige eiwitkwaliteit levert, na dierlijk eiwit dus. Vooral wat het aminozuurpatroon betreft. De verwachting is dat de Europese sojaproductie tegen 2035 met 13 procent zal groeien.

Deel dit artikel

Jef Verhaeren