Een brandende zon boven een dak van een varkensstal. Ondernemers hebben mogelijkheden om de invloed op de dieren in de stal te beperken.
Hittestress staat de laatste jaren nadrukkelijker op de agenda. De impact van hitte op het welzijn en productie van dieren is steeds duidelijker, zeker bij de huidige hoge productieniveaus. Daarbij komt dat het klimaat steeds grilliger wordt, met vaker en vroeger perioden met hoge temperaturen. Dat betekent niet dat hittestress alleen tijdens hittegolven optreedt; ook op gewone warme zomerdagen staan gezondheid en welzijn onder druk. Overigens ontstaat hittestress niet alleen door hitte maar door een combinatie van temperatuur en luchtvochtigheid, aangevuld met impact van straling en luchtsnelheid. De temperatuur-luchtvochtigheidsindex (THI) helpt om dat risico in te schatten.
Anticiperen
Aandacht voor hittestress is er niet alleen vanwege het klimaat aldus Rick Janssen, dierenarts bij De Varkenspraktijk. “Vergeleken met een paar jaar geleden groeien varkens harder, nemen ze meer voer op en worden zwaarder. Daardoor komt er veel meer warmte vrij die moet worden afgevoerd.” Hij heeft de indruk dat voerinhoudelijke aanpassingen, zoals speciale voeders in de zomer, wel wat doen maar vaak te weinig is. “Effectiever is het om tijdig te anticiperen op een hete periode.”
Voldoende water is altijd belangrijk. Het beste krijgen zeugen kleinere porties verdeeld over de dag, bij voorkeur tijdens koelere perioden. Op basis van een experiment met water van verschillende temperaturen lijkt het er volgens de Gezondheidsdienst voor Dieren op dat water dat kouder is dan 15 graden Celsius bij hoge temperaturen een positief effect heeft op zowel de zeug als de biggen.
Ventilatoren plaatsen
Een eenvoudige maatregel is volgens de dierenarts het plaatsen van ventilatoren in de afdeling om lucht te laten bewegen. Om praktische redenen kan dat vaak alleen in grote afdelingen met zeugen. Bij vleesvarkens kan het ook effectief zijn, maar daarvoor zijn wel grote groepen nodig. “In de Midwest van de VS zie je grote stallen met grote groepen in combinatie met lengteventilatie. Misschien gaat het hier ook wel die kant op.” Een aandachtspunt is dat als het buiten afkoelt er geen koude lucht over de dieren wordt geblazen.
Een andere eenvoudige maar effectieve maatregel is meer ruimte creëren. Janssen: “Vergeleken met een paar geleden worden varkens een stuk zwaarder. Een varken minder in een hok kan zeker uit als daarmee de groei, voerconversie en uitval beter blijven.” Het lastige bij zo’n maatregel blijft natuurlijk de voorspelbaarheid hoe heet de zomer gaat worden. Ook tijdig laden van kopvarkens blijft een effectieve maatregel.
Wordt het in de stal echt te heet, dan is een duidelijk hitteprotocol onmisbaar. Een jute zak op het dier nat maken met een ventilator erbij helpt dieren direct af te koelen. Een anti-stress-middel raadt de dierenarts af, omdat dat het hartritme verlaagd en op die manier gevaarlijk kan zijn. “Je moet het zoeken in verbeteren van de omgevingsfactoren.”
Klimaatexpert
Hittestress voorkomen begint bij een goed stalklimaat. Met een goed ontwerp, materiaalkeuze (isolatie) en klimaatsysteem is al een groot deel van de problemen te voorkomen. Dat ziet Rik Rotink, klimaatspecialist bij FarmConsult, de adviesorganisatie van ForFarmers.
“Onder normale omstandigheden kom je een eind. Maar bij een langere periode van 30 graden Celsius of meer, wordt het toch te warm binnen.”
Hij benadrukt dat het belangrijk is dat de klimaatexpert al vroegtijdig bij een project wordt betrokken om foute keuzes in de bouw te voorkomen.
‘Varkens groeien harder en worden zwaarder. Dan komt er meer warmte vrij’
De uitvoering van de bouw is cruciaal: te dunne isolatie, fouten in de constructie of onvoldoende ventilatie verminderen de effectiviteit. Dat geldt ook in bestaande stallen waar kieren en gaten in de isolatie of verkeerde plaats van de luchtinlaat voor veel warmte-instroom zorgen. Luchtinlaten vormen de eerste barrière tegen hitte, waarbij plaatsing, hoogte, zonbescherming en eventueel grondkanaalventilatie belangrijk zijn.
Materiaalkeuze en isolatiedikte bepalen grotendeels de R-of isolatiewaarde, terwijl kleur van het dak een groot verschil kan maken: lichte daken houden aanzienlijk meer warmte buiten dan donkere. Hoewel witte daken effectiever zijn, wordt hier in Nederland weinig voor gekozen vanwege kosten, beschikbaarheid en gemeentelijke regelgeving.
Koelsystemen
Koelsystemen worden in alle veehouderijsecto ren breder toegepast. Het type systeem moet goed afgestemd zijn op de stal en de diercategorie zodat ruwbouw, ventilatie en koeling samen een stabiel klimaat bieden en aanpassingen achteraf zo veel mogelijk worden voorkomen.
In de varkens- en pluimveehouderij conditioneren de meest geavanceerde systemen de stallucht volledig. Deze vragen relatief hoge investeringen in warmtepompen en warmtewisselaars, maar zorgen het hele jaar voor een constant klimaat. Afhankelijk van de inrichting kan de opgewekte energie ook voor andere doeleinden worden gebruikt. Een eenvoudige manier van koeling is het benutten van vloer- of leidinginfrastructuur voor koeling, mits techniek en regeling geschikt zijn.
Hogedruknevel
De laatste jaren wordt vanwege de relatief lage investering en bewezen werking binnenkomende lucht koelen met hogedruknevel breed toegepast. Een fijne nevel koelt daarbij de lucht tot wel 8 graden Celsius terug. Belangrijk is een goede verdeling van de nozzels en een juiste druk. Dierenarts Janssen ziet goede resultaten, maar benadrukt wel dat het belangrijk is om tijdig te beginnen in het seizoen en in de avond lang genoeg door te gaan. “Daarmee voorkom je warmteopbouw in de stal.”
Pad cooling werkt via verdamping in een kunststofpakket bij de luchtinlaat, waarbij warmte aan de lucht wordt onttrokken. In Nederland wordt het nauwelijks toegepast, in landen als Spanje wel (zie artikel pagina 22-23: Omgaan met hitte: lessen uit het buitenland) . Overigens is voor sommige koelsystemen grondwateronttrekking nodig. Volgens Rotink neemt het koelend effect over de jaren heen af, doordat winters en zomers warmer zijn. Dat geldt ook voor het water dat tegen het einde van de zomer wordt opgepompt. “Het moet eigenlijk 10 graden Celsius zijn maar het kan al richting de 15 graden gaan. Dan is het effect beduidend kleiner.”
Simpele maatregelen
Nog weinig gebruikt maar technisch goed werkend zijn chillers of airco’s. “Duur in aanschaf en energieverbruik, maar effectief en met een belangrijk voordeel dat de lucht droog blijft”, aldus Rotink. Hij benadrukt dat het nadeel van energie wegvalt als bedrijven zonnepanelen hebben. Op zijn eigen bedrijf had hij de investering in vier jaar terugverdiend.
Zeker voor zeugen in de kraam- en dekstal is dit volgens hem een te overwegen systeem. Met de komst van vrijloopkraamhokken neemt dat belang verder toe, omdat de ruimtetemperatuur laag genoeg moet blijven om doodliggen te beperken. “Bij vleesvarkens is het minder snel interessant, omdat daar veel meer kuubs doorheen moeten en de investering te hoog is. Een nevelsysteem kan dan beter passen.” Simpele maatregelen zoals ramen wit maken, circulatie-ventilatoren, schaduw door struiken en gras naast de stal helpen ook om de temperatuur te verlagen.
Speciale aandacht verdienen volgens Rotink de ramen. De plaats van de ramen (schaduwkant) is bepalend en eventueel is met een overstek of een soort (automatisch) beweegbaar windbreekgaas de sterkste zon buiten te houden. Met folie of kalk is in de zomermaanden ook een tijdelijke zonluwte te creëren.
Melkveehouders zijn niet altijd enthousiast over bomen langs het weiland. In de praktijk blijken schaduwplekken namelijk snel te veranderen in vervuilde ligplaatsen.
Ventilatoren in rundveestallen
Ook in rundveestallen is er steeds meer aandacht voor hittestress. Voor stalventilatie en verkoeling zijn ventilatoren onmisbaar. Zowel lengte-als dwarsventilatie kan effectief zijn, mits ventilatoren goed geplaatst zijn. Grote horizontale HVLS-ventilatoren kunnen helpen, maar bij onjuiste plaatsing of afstelling kunnen ze juist warme lucht uit de nok herverdelen. Net als bij varkens en pluimvee worden hogedruknozzels vaker toegepast. Dakisolatie is duur, maar effectief.
Veehouders kunnen diverse managementmaatregelen nemen. Tijdens hete dagen is het cruciaal om koeien van voldoende schoon water te voorzien, met een voldoende hoog waterniveau in de drinkbak en regelmatige kwaliteitscontrole. Dat is altijd maar zeker in de zomer belangrijk: uit recente resultaten van de Drinkbakcheck van de Gezondheidsdienst blijkt dat 44 procent van de onderzochte watermonsters het afgelopen jaar een ‘matig’ of zelfs ‘afwijkend’ oordeel kreeg op bacteriële verontreiniging.
Kalveren en koeien dienen tijdens de heetste uren in de schaduw of binnen te verblijven en beweiden kan beter in de avond of nacht plaatsvinden. Bij koeien is het risico dat ze minder ruwvoer eten. Als ze ook vaker blijven staan om te koelen en minder herkauwen, kan pensverzuring optreden. In overleg met de voerleverancier kan preventief een buffer worden bijgevoerd om de zuurgraad in de pens op peil te houden. Extra voerbeurten en schone voergangen helpen de kwaliteit te behouden. Preventieve maatregelen zoals maden- en vliegenbestrijding, schoonhouden van boxen en waterbakken en het controleren van ventilatieen koelsystemen helpen de impact van hittestress beperken.
De laatste jaren wordt hogedruknevel breed toegepast. Een fijne nevel koelt daarbij de lucht tot wel 8 graden terug.
Schaduw bieden
Ook buiten hebben melkveehouders met hittestress te maken. Zeker op warme, zonnige dagen met weinig wind zoeken dieren graag een koele plek op. Bomen of andere groenbeschutting zorgen dan voor meer comfort, minder directe zoninstraling en vaak ook meer activiteit in de kudde. Dat kan gunstig zijn voor welzijn, voeropname en productie.
Toch zijn melkveehouders lang niet altijd enthousiast over bomen langs het weiland. In de praktijk blijken schaduwplekken namelijk snel te veranderen in vervuilde ligplaatsen. Zeker als er maar weinig schaduw is, gaan koeien dicht op elkaar liggen. Mest, urine, warmte en soms melk zorgen dan voor een risicovolle combinatie voor bacteriegroei, vliegen en uiergezondheidsproblemen. Ook blijft grasgroei op zulke plekken vaak achter. Daarnaast geven bomen extra aandachtspunten: minder grasopbrengst door schaduw en wortelconcurrentie, meer onderhoud, losse takken in het voorjaar en risico’s door bijvoorbeeld eikels, teken of eikenprocessierups.
Daarom blijft het algemene advies bij (extreme) hitte vaak: koeien tijdens de warmste uren binnenhouden in een frisse, goed geventileerde stal. Staan er toch bomen in de wei, dan helpen tijdig omweiden, vervuilde plekken afzetten en bomen deels afrasteren om de nadelen te beperken.
Hittestress kost bedrijven duizenden euro’s per jaar
De effecten van hittestress op dieren zijn duidelijk: de voeropname neemt af, groei stagneert, melkproductie daalt en de dieren vertonen veranderingen in gedrag.
Bij melkkoeien kan de melkproductie in de vroege lactatie met 14 procent dalen, in de middenlactatie zelfs met 35 procent. Hittestress beïnvloedt ook de vruchtbaarheid, de tussenkalftijd en de gezondheid van klauwen en uiers. Voor een melkveebedrijf met honderd koeien betekent dit al snel een directe financiële schade van 3.000 tot bijna 5.600 euro per jaar, afhankelijk van het aantal hittestressdagen, becijferde Wageningen Livestock Research enkele jaren geleden.
Ook op varkensbedrijven loopt de schade in de papieren. In het Vlaamse onderzoeksproject Coolpigs bleek dat door hitte bij vleesvarkens de voeropname met 15 procent en de groei met 19 procent kan dalen. Hoge hokbezetting verergert de stijging van de lichaamstemperatuur. Lagere bezetting gaf over de proefperiode de hoogste groei, terwijl hoge luchtvochtigheid ademhalingsstress versterkte. Ardol, producent van natuurlijke additieven en supplementen, berekende een schadepost van 20 euro per zeug per jaar. Het bedrijf rekende met een afbigpercentage dat ruim 1,6 procentpunt daalde en het aantal gespeende biggen met 0,32 stuks.
Thema Hittestress
Hoge zomertemperaturen hebben flinke gevolgen voor dieren in de stal en voor de kwaliteit van voeders in de fabriek en in de silo. Met een grilliger klimaat en warmere zomers is op alle fronten goed voorbereid zijn op hitte steeds meer een must, voor voerbedrijf en veehouder.
In dit themanummer is er aandacht voor hoe hittestress ontstaat en welke praktische oplossingen via voer, voeding en stalmaatregelen mogelijk zijn. Ook kijken we over de grens naar landen die al veel ervaring hebben met het managen van hitte.










