atlyn McClellan van de South Dokate State University bracht in kaart in hoeverre bloedarmoede voorkomt bij hoogproductieve zeugen en wat de gevolgen daarvan zijn. Meer dan 70 procent van de zeugen in haar studie had op dag negentig van de dracht een hemoglobinegehalte lager dan 10 gram per deciliter bloed; deze zeugen waren dus anemisch. Zeugen in pariteit 2 en 3 waren anemischer dan gelten.
Bij biggen van zeugen (pariteit 2 en 3) kwam bloedarmoede bij de biggen juist minder voor dan bij biggen van gelten (pariteit 1), zowel bij geboorte als bij spenen. Dit kan verklaard worden doordat oudere zeugen meer ‘inleveren’ op hun eigen Hb- en Fe-status om hun biggen een betere start te geven. Gelten hebben hiervoor minder mogelijkheden, omdat ze zelf nog in de groei zijn. In een tweede studie verfijnde McClellan de hemoglobinecategorieën: een Hb-gehalte lager dan 9,0 gram per deciliter bloed wijst op ernstige bloedarmoede, een gehalte tussen 9,1 en 10,0 g/dL is matige bloedarmoede, een Hb-gehalte tussen 10,1 en 11,0 g/dL is nog steeds suboptimaal; de streefwaarde is > 11,0 gram hemoglobine per deciliter bloed.
Oudereworpszeugen hebben waarschijnlijk meer nodig dan gelten
McClellan verdeelde 101 zeugen in vier groepen op basis van het Hb-gehalte op dag 112 van de dracht. Er was een duidelijke negatieve correlatie tussen het gehalte op dag 112 van de dracht en de duur van de partus. Bij zeugen met een laag Hb-gehalte werden ook meer biggen doodgeboren. McClellan adviseert daarom monitoring van het bloed-Hb-gehalte tijdens de dracht, zodat de risicozeugen tijdig kunnen worden opgespoord en interventie kan plaatsvinden.
Katlyn McClellan ziet dat bloedarmoede vaker voorkomt bij hoogproductieve zeugen en wat de gevolgen daarvan zijn.
Rode bloedcellen
In haar afstudeerscriptie geeft McClellan een uitgebreid overzicht van de literatuur met betrekking tot bloedarmoede bij zeugen. Rode bloedcellen worden continu gevormd en weer afgebroken. Beide processen moeten in evenwicht zijn voor een gezond ‘bloedsysteem’. Bij varkens is de levensduur van een rode bloedcel 75 tot 95 dagen, aanmerkelijk korter dan bij herkauwers (100 tot 120 dagen) en paarden (140 tot 150 dagen). De turnoversnelheid van rode bloedcellen hangt af van de diersoort, maar ook van omgevingsfactoren en voeding.
Als een rode bloedcel aan het einde van zijn functionele levensduur is, wordt hij afgebroken. De eiwitten worden in de vorm van aminozuren hergebruikt en ook het ijzer uit hemoglobine komt weer beschikbaar. Dit gerecyclede ijzer levert 90 procent van het ijzer voor nieuw hemoglobine voor de rode bloedcellen.
Verschillende vormen
IJzer komt in het lichaam voor in verschillende vormen: myoglobine in spieren, transferrine in bloedserum, uteroferrine in de placenta, lactoferrine in melk, ferritine en hemosiderine in de lever en natuurlijk hemoglobine in rode bloedcellen. Hemoglobine vertegenwoordigt ongeveer 70 procent van de ijzervoorraad in het lichaam en ferritine 25 procent.
Ook in de voeding komt ijzer voor in verschillende vormen: in dierlijke producten als heem-ijzer (Fe2+) en in plantaardige producten als Fe3+. De twee soorten ijzer-ionen worden verschillend geabsorbeerd en opgenomen.
IJzer uit plantaardige bronnen is minder goed opneembaar dan heem-ijzer. Daardoor is het voor herbivoren moeilijker om voldoende ijzer binnen te krijgen dan voor omnivoren of carnivoren. De absorptie van non-heem-ijzer wordt geremd door fytaat, polyfenolen en calcium. Vitamine C stimuleert de opname van ijzer uit plantaardige bronnen.
Interacties tussen spoorelementen (met name zink, koper en ijzer) hebben ook invloed op de biologische beschikbaarheid van ijzer uit voeding. Over het algemeen wordt ijzer uit organische supplementen (complexen met aminozuren of polysachariden) beter opgenomen dan anorganisch ijzersulfaat.
Consequenties bloedarmoede
Bloedarmoede is bij de mens uitgebreid onderzocht. Veel van de kennis die hieruit is opgedaan is ook bruikbaar voor varkens, omdat varkens en mensen in veel opzichten op elkaar lijken. Bloedarmoede bij zwangere vrouwen kan complicaties geven tijdens de zwangerschap en de bevalling en heeft negatieve consequenties voor de gezondheid en overleving van de baby. Als de bloedarmoede samenhangt met een ijzertekort, dan kunnen ijzerrijke voedingsmiddelen (rood vlees, kip, vis, groene bladgroente, bonen) of ijzersupplementen helpen.
Bloedarmoede kan ook veroorzaakt worden door een tekort aan vitamine B12 of foliumzuur. Voedingssupplementen of injecties zijn dan de aanbevolen remedie. In ernstige gevallen kunnen bloedtransfusies nodig zijn om het gehalte aan rode bloedcellen op peil te brengen.
Normen achterhaald?
Volgens McClellan zijn de huidige normen voor Hb-gehalten in het bloed en voor ijzergehalten in de voeding wellicht achterhaald. Moderne zeugen werpen grote tomen en hebben een korter interval spenen-bronst, een hogere worpindex en een hogere melkproductie dan vroeger. Bloedreferen tiewaarden en voedernormen zijn meestal gebaseerd op ouder onderzoek en verdienen wellicht een update.
Biggen worden geboren met heel weinig ijzerreserves. Ook via de zeugenmelk krijgen ze weinig ijzer binnen. Daarom krijgen pasgeboren biggen een ijzerinjectie om bloedarmoede te voorkómen .
Nieuw onderzoek, van McClellan en anderen, laat zien dat ongeveer de helft van de zeugen tegenwoordig een te laag Hb-gehalte in hun bloed heeft, minder dan 10 gram per deciliter, zowel in de dracht als tijdens de lactatie.
De levensduur van een rode bloedcel is korter dan bij herkauwers
Hogere doses ijzer
Veel onderzoek naar de ijzerbehoefte van varkens dateert van decennia geleden en is gericht op het voorkómen van klinische deficiëntieverschijnselen. Voor een optimale gezondheid en productie zijn waarschijnlijk hogere doses nodig. De diervoederindustrie verwerkt dan ook al vaak drie keer zoveel ijzer in zeugenvoeders als volgens de gepubliceerde behoeftenormen nodig zou zijn. McClellan wijst er ook op dat de aanbevolen ijzergehalten in zeugenvoer (CVB: 90 mg per kg) geen rekening houden met het lichaamsgewicht van de zeug, de toomgrootte of het worpnummer. Oudereworpszeugen hebben waarschijnlijk meer ijzer nodig dan gelten.
Injectie bij biggen
IJzergebrek is wijdverbreid bij pasgeboren biggen en dit wordt meestal verholpen met een ijzerinjectie. Uit de studie van McClellan en uit ander onderzoek volgt wel de suggestie dat de standaardinjectie (200 milligram Fe) kort na de geboorte niet voldoende is om een adequaat Hb-niveau bij spenen te realiseren. Er zijn ook wel pogingen ondernomen om de ijzerstatus van jonge biggen te verbeteren via het management van de zeug. IJzerdextraaninjecties en extra ijzersulfaat of ijzerchelaat in het voer tijdens dracht en/of lactatie bleken tot nu toe weinig effectief tegen bloedarmoede bij biggen.
Recent onderzoek aan South Dakota State University toonde wel aan dat een eenmalige injectie met 2.500 milligram ijzerdextraan bij gespeende zeugen gedurende dertig dagen het gehalte aan hemoglobine en ferritine in het bloed verhoogt. Dat is een aanwijzing voor een verhoogde synthese van rode bloedcellen en aanvulling van ijzerreserves in het lichaam. Nader onderzoek is nodig om de effectiviteit van deze interventie op langere termijn en de optimale timing en dosering van de injectie te kunnen vaststellen.
Aanbevelingen
McClellan adviseert nauwkeuriger monitoring van zeugen: ijzeropname via de voeding en Hb-status in verschillende stadia van dracht en lactatie, gerelateerd aan worpnummer. Ook de totale voersamenstelling, de gebruikte ijzerbronnen en de chemische samenstelling daarvan vereisen aandacht.
Ook pleit de Amerikaanse onderzoekster voor de ontwikkeling van biomarkers voor het vaststellen van het ijzermetabolisme, de Fe- en Hb-status en de biologische beschikbaarheid van ijzerbronnen in het zeugenvoer.
Biggen geboren met te weinig ijzer
Bloedarmoede is een te laag gehalte aan rode bloedcellen in het bloed. In de rode bloedcellen bevindt zich hemoglobine, een eiwit dat zuurstof en kooldioxide transporteert door het lichaam. IJzer is een essentieel bestanddeel van hemoglobine. Een tekort aan ijzer is dan ook een belangrijke oorzaak van bloedarmoede, omdat er bij een ijzertekort te weinig hemoglobine wordt aangemaakt. Biggen worden geboren met heel weinig ijzerreserves. Ook via de zeugenmelk krijgen ze weinig ijzer binnen. Daarom krijgen pasgeboren biggen een ijzerinjectie om bloedarmoede te voorkomen.









