Naast macronutriënten (eiwitten, vetten, koolhydraten) hebben dieren ook micronutriënten (vitaminen, mineralen, spoorelementen) nodig om gezond en productief te blijven. Het gaat dan om zeer kleine hoeveelheden, meestal minder dan 200 gram per ton voer. Het is niet eenvoudig om zulke kleine hoeveelheden uniform in een mengvoer in te mengen. Daarom gebeurt dit in de vorm van een premix, waarbij de actieve ingrediënten worden gemengd met een drager. De premix wordt toegevoegd aan het voer en zorgt voor een uniforme verdeling van de actieve componenten.
Naast vitaminen, mineralen en spoorelementen worden ook andere micronutriënten (enzymen, vrije aminozuren) meestal via een premix aan het voer toegevoegd. “Een goede premix heeft een consistente deeltjesgrootte en goede flow- en mixeigenschappen”, vertelt Tamara MacDonald, global lead premix formulation bij dsm-firmenich tijdens een webinar. “Het vochtgehalte is maximaal 12 procent en de premix bestaat voor ten minste 30 procent uit dragermateriaal. Voor behoud van enzymactiviteit zijn zowel de pH (optimaal is 4-6) als de vorm van de premix van belang. Om stofvorming tegen te gaan, voegen we ook nog hulpstoffen toe, in een gehalte van 0,5 tot 2 procent.”
Specificeer wat je wilt
Voor de premixfabrikant is het essentieel dat de klant goed specificeert wat hij of zij verwacht van de premix. “We willen niet alleen weten welke micronutriënten, in welke minimum of maximum gehalten de klant in de premix wil hebben. Het is ook relevant welke bronnen van vitaminen, mineralen en spoorelementen we mogen gebruiken, voor welk doeldier de mix bestemd is en welk dragermateriaal wel of niet is toegelaten.”
Niet elk vitamine of enzym op de markt heeft dezelfde activiteit en vorm. Mineralen en spoorelementen kunnen in organische of anorganische vorm worden toegepast en zijn als poeder of als granulaat verkrijgbaar. “Ook voor een micronutriënt als choline zijn diverse producten op de markt”, legt MacDonald uit.
Om te garanderen dat een premix minstens 100 procent van de doelspecificatie bevat, zal in veel gevallen overdosering nodig zijn.
Bij de formulering van de premix worden verschillende technologieën gebruikt. Vetoplosbare ingrediënten, zoals vitamine E, worden vaak geadsorbeerd aan silica. Actieve ingrediënten kunnen ook worden toegepast in de vorm van een kristallijn, organisch zout, al of niet voorzien van een coating van ethylcellulose. Wateroplosbare micronutriënten kunnen worden gemengd in een dextrine-oplossing, vervolgens gesproeidroogd voor een betere stabiliteit, hanteerbaarheid en verdeling. Een andere technologie is emulgeren in een gelatine-zetmeel-glycerinematrix, met eventueel toevoeging van een antioxidant voor betere stabiliteit.
De emulsie vormt kleine bolletjes (beadlets) die worden gecoat met maiszetmeel en vervolgens gedroogd. Deze techniek wordt gebruikt voor olieachtige functionele ingrediënten, zoals carotenoïden. Daarnaast moet over het dragermateriaal worden nagedacht. De actieve ingrediënten kunnen worden gemengd met een anorganische carrier (calciumcarbonaat) of op een organische carrier (rijstzemelen, tarwegries, tarwebloem, gist). Dan zijn er nog verschillen in wet- en regelgeving tussen landen. Veel om rekening mee te houden.
Dragermaterialen
Elke drager heeft voor- en nadelen, benadrukt MacDonald. “Organisch, plantaardig dragermateriaal gedraagt zich als een soort lijm, waardoor de functionele ingrediënten van de premix homogeen worden verdeeld over de drager. Organische dragers zijn vrij zacht van consistentie en zijn daardoor minder schadelijk voor vitaminen dan anorganische dragers. De deeltjesgrootte van tarwegries is vergelijkbaar met die van vitaminen, wat een homogene menging eenvoudiger maakt. Organische dragers geven ook minder risico op stofvorming.
Wel zijn ze volumineuzer dan anorganische dragers en dat kan een nadeel zijn vanwege de bulkdichtheid. De anorganische drager calciumcarbonaat is goedkoop en heeft goede floweigenschappen, maar kan wel vitamines beschadigen. Ook is er bij gebruik van calciumcarbonaat een groter risico op ontmenging en stofvorming in de fabriek, met mogelijk explosiegevaar.”
Andere overwegingen
De gewenste samenstelling heeft consequenties voor de formulering en productie van de premix. Als er sprake is van hygroscopische ingrediënten − zoals choline, betaïne, ascorbinezuur, aminozuren (met name lysine en taurine) − dan zijn er wellicht toevoegingen nodig om samenklonteren tegen te gaan en de floweigenschappen te verbeteren. Heel fijne deeltjes in de premixsamenstelling kunnen elektrostatisch zijn. Functionele ingrediënten die in heel lage hoeveelheden worden toegevoegd, moeten soms eerst in een pre-premix worden verwerkt om een homogene verdeling te garanderen. In sommige gevallen leidt de gewenste samenstelling van een premix tot een hoger risico op ontmenging, bijvoorbeeld als er veel variatie is in deeltjesgrootte.
Sommige mineralen en spoorelementen kunnen elkaar tegenwerken. Dat geldt bijvoorbeeld voor ijzer- en jood-ionen, koper- en jood-ionen en voor natriumdiacetaat en magnesiumchloride. En dan kunnen de actieve componenten in een premix ook nog betrokken raken in zuur-base-reacties. Ook met dergelijke interacties moet rekening worden gehouden om de werkzaamheid van de premix te waarborgen.
Aandacht voor analyses
Juist omdat micronutriënten in zulke geringe hoeveelheden in het eindvoer terechtkomen, gaat veel aandacht uit naar analyses. Het is heel lastig om hele lage gehaltes (ppm of zelfs ppb) nauwkeurig te bepalen. Dat begint al bij een goede monstername. “Een representatief monster nemen van een partij premix of mengvoer is een vak apart”, vindt MacDonald. “De analyse-uitslag kan gemiddeld goed overeenkomen met het gedeclareerde gehalte, maar de standaarddeviatie kan flink verschillen, afhankelijk van de manier waarop het monster genomen is.”
De klant verwacht natuurlijk dat het op het etiket vermelde gehalte klopt, maar er bestaan in veel landen geen richtlijnen voor de mate van afwijking of variatie die wordt geaccepteerd, vertelt MacDonald. “Het productieproces, de samenstelling en homogeniteit van de premix, verschillen in bemonstering, verschillen tussen labs, verschillen tussen laboranten die de analyse uitvoeren en ‘echte’ analytische variatie als gevolg van de analysemethode zijn allemaal bronnen van variatie in de uiteindelijke gerapporteerde gehalten.” Tabel 1 geeft een illustratie van de invloed van de bemonsteringsmethode.
Om te garanderen dat een premix minstens 100 procent van de doelspecificatie (op het label gedeclareerde gehalte van de functionele component) bevat, zal in veel gevallen overdosering nodig zijn, afhankelijk van het ingredient. “Het gehalte aan vitamine E of vitamine A is bijvoorbeeld vrij nauwkeurig en betrouwbaar te bepalen, dus hierbij is nauwelijks overdosering nodig om te voldoen aan de 100 procent eis. Van foliumzuur en vitamine B12 moeten we een dubbele dosis gebruiken om te kunnen waarborgen dat er minstens 100 procent van het gewenste gehalte in de premix zit.”
‘Organische dragers zijn vrij zacht van consistentie en zijn daardoor minder schadelijk voor vitaminen dan anorganische dragers’
Laboratoriumringtesten geven inzicht in de prestaties van verschillende labs. Om klanten te ondersteunen biedt dsm-firmenich analytische advisering aan.
Kwaliteitscontroles
Het zal duidelijk zijn dat premixfabrikanten veel aandacht besteden aan controle van de kwaliteit en veiligheid van zowel de aangekochte functionele ingrediënten, hulpstoffen en dragermaterialen als het eindproduct dat aan de diervoederproducent wordt geleverd. Dsm-firmenich biedt ook ondersteuning aan afnemers. “We helpen onze klanten bij het scherp krijgen van hun doelen en bij het vertalen van die doelen naar de gewenste specificaties. We zetten onze kennis en ervaring op het gebied van functionaliteit, analyses, productvormen, micronutriënten en dragermaterialen in om de beste premix te formuleren en te produceren voor de gebruiker.”









