Tamme Zandstra bij de Setremenkelschroefs extruder met dubbele stoomunit.

Tamme Zandstra ging onlangs met pensioen. Hij was als procesoperator lange tijd de drijvende kracht achter de proceshal waar de leerstoelgroep Diervoeding van Wageningen Universiteit gebruik van maakt. In de hal worden proeven gedaan met machines en processen.

Je bent lange tijd procesoperator in deze proceshal geweest. Wat hield die functie precies in?

“Het werk komt voor een groot deel neer op het bedienen van de apparatuur. Van de grote machines zoals de dubbel- en enkelschroefs extruder, tot kleine apparatuur, bijvoorbeeld voor het uitvoeren van fysische analyses. Het is veelal het instrueren en ondersteunen van onderzoekers en studenten die zelf niet zijn opgeleid voor het werken met deze apparaten. Ook de logistiek hoort erbij. Niet alle kleine apparatuur staat in de eigenlijke proceshal, maar in opslag in een gescheiden gedeelte van de hal.

Dat betekent dat we soms een menger of hamermolen van de ene naar de andere hal brengen, aansluiten en ermee gaan werken. In het opslaggedeelte van de hal staan ook de grondstoffen die we nodig hebben voor ons procesonderzoek voor de industrie of voor bijvoorbeeld de practica.”

‘Wij vinden meetgegevens erg belangrijk, reden waarom de meetapparatuur door de jaren heen vaak werd vervangen of geüpdatet’

Dus je was in deze functie ook practicumbegeleider?

“Dat klopt. De practica geven we aan met name masterstudenten en soms aan industriële groepen. Erg leuk om te doen, niets leuker dan interactief bezig te zijn. Bij deze practica staat veiligheid voorop. Reden waarom we studenten graag waarschuwen voor gevaren. We bespreken de specifieke veiligheidseisen van de practicumdag overtuigend: de gevaren van machines en omgeving: afklemmen, ronddraaiende messen, stof, stoom, hoge temperaturen. Plus de mogelijkheden deze gevaren tot een minimum te beperken. Verder geef ik instructies voor de monstervoorbereidingen en de monsteropslag; we hebben een vriescel, koelcel en kunnen monsters bij kamertemperatuur opslaan.”

Hoe zit het met onderzoek en het technisch onderhoud van de apparatuur in de hal?

“Onderzoek is met name voor de studenten en promotiekandidaten, veelal is dat een gerichte opdracht. Voor de industrie zijn het vaak oriënterende opdrachten waarbij we naar een klantgerichte oplossing zoeken. Het gaat dan om veranderingen in de grondstoffensamenstelling of om instellingen van het proces zelf. Ook kwamen er wel eens opdrachten binnen die niets met voer te maken hadden, zoals de vraag om groentehagelslag te fabriceren of paneermeel.

Wageningen Universiteit zelf heeft een fantastische werkplaats, de ‘Technical Development Studio’, waar veel kundige mensen met goede ideeën werken. Maar soms nodigen we ook derden uit waar dit nodig is, bijvoorbeeld voor het onderhoud aan de stoomgenerator of het ‘op maat maken’ maken van apparatuur. Ook het schoonhouden van de proceshal is nogal een opgave. Dan maken we graag enkele studenten blij.”

Welke veranderingen heb je tijdens jouw werkzame periode ervaren?

“Het leuke van deze functie is dat je wel met de ontwikkelingen mee móet gaan en die zijn er in de afgelopen veertig jaar wel geweest. We hebben lange tijd een plaats gehad in het Biotechnion in Wageningen, in een grote proceshal waar andere groepen proeven uitvoerden met ingrediënten voor voedsel of met bijvoorbeeld zuivel. Dat gaat dus niet altijd samen, met name waar het ging om geur.

In die tijd waren we als diervoedingsgroep de eerste met een onderzoekslijn waarin een expander met nageschakelde korrelpers was opgenomen. We hebben toen erg veel onderzoekingen uitgevoerd voor de nationale en internationale industrie. Je loopt dan overigens wel eens aan tegen de schaal waarmee wordt gewerkt. Onderzoek doen op grote schaal biedt niet altijd de voordelen die je graag in een onderzoekomgeving zou willen zien.”

Welk project staat jou nog helder voor de geest?

“Met de vakgroep Proceskunde hebben wij ooit een stoomtoaster ontworpen die onder druk kan werken. Deze hebben wij ook daadwerkelijk laten bouwen. Met de toaster kunnen we zowel tijdsduur als temperatuur – tot 136°C – variëren in een continu proces. Dat laatste is uniek. Deze apparatuur heeft goed dienst gedaan in onderzoek naar het elimineren van antinutritionele factoren in grondstoffen. Op dit moment zie ik ook wel mogelijkheden in de hal voor onderzoek naar blikvoer of visvoer.”

‘Vroeger kon je zonder problemen een luikje openen om monsters te nemen bij een draaiende machine’

En wat is er in al die jaren veranderd?

“Nu is de proceshal onderdeel van de Carus Research Facility op de campus. We zijn teruggekeerd naar kleinere typen extruders, zoals bijvoorbeeld de Setrem-enkelschroefsextruder voor het maken van petfood. De modulaire opzet van deze extruder moet je dan wel in je vingers hebben voordat je ermee kunt werken.

Inmiddels is er ook een kleine Monch-korrelpers voor proeven, die op dit moment wordt gebruikt door twee promovendi in hun onderzoek naar het persproces. Wij vinden als leerstoelgroep Diervoeding meetgegevens erg belangrijk, reden waarom de meetapparatuur door de jaren heen vaak werd vervangen of geüpdatet. Als dat bijvoorbeeld ging over korrelslijtvastheid dan gaf verandering van apparatuur ook voordelen voor het onderwijs. De verschillende apparaten die er nu staan, zoals de Pfost tumbling can, Holmen type I, Holmen type II en Instron kunnen dan mooi aan de huidige generatie studenten worden gedemonstreerd.”

De beide extruders in de proceshal kennen een modulaire opbouw.

Zijn er onlangs nog dingen veranderd?

“We hebben eigenlijk voortdurend discussie over de richting van onderzoek – petfood, circulariteit van grondstoffen, visvoer – maar ook over de te nemen maatregelen waar het gaat om veiligheid van mensen die in de hal werken. Omdat er ook monstervoorbereiding plaatsvindt voor labanalyses, hebben we verbeteringen doorgevoerd voor de wijze van monstername. Vroeger kon je bijvoorbeeld zonder problemen een luikje openen om monsters te nemen bij een draaiende machine, momenteel is dat uitgesloten.

Ook hebben we een grote stofafzuigingsunit met flexibele armen aangebracht in de hal. Dat maakt het werken een stuk prettiger en gezonder. Het gaat immers om mensen, veelal studenten, maar ook klanten uit de industrie. De proceshal is klaar voor de toekomst.”

Ben je tevreden over de achterliggende jaren?

“Ik heb altijd kunnen genieten van een grote mate van vrijheid in deze functie en ik heb het altijd erg op prijs gesteld om één-op-één contact te kunnen hebben met studenten, promovendi en klanten. Ik ben sinds kort met pensioen, maar ik ga dit werk en de mensen erg missen. O ja, de genoemde stoomtoaster is te koop. En zoals dat bij studenten hoort: wie deze wil aanschaffen, mag zijn vinger opsteken.”

In de proceshal worden ook cursussen gegeven aan mensen uit het bedrijfsleven.

Proceshal leerstoelgroep Diervoeding

Het aanvankelijke doel van een proceshal is het doen van proeven met apparatuur en processen, pure technologie. Het onderzoek gaat vaak over maar één stap in de productieketen. Bijvoorbeeld over mengen of agglomeren. Vaak staat daarom de apparatuur (paddle-menger, vacuümcoater, windzifter, etc.) ‘stand alone’ opgesteld, dus zonder een processtap die er op volgt. De faciliteiten zijn er dus lang niet altijd op gericht een volledig mengvoer te maken. Het kán echter wel, zoals de aanwezigheid van twee extruders en een korrelpers – alle drie stand alone – bewijzen. “Belangrijk is verder dat we de invloed van het proces op producteigenschappen meten, zowel fysisch als nutritioneel”, aldus Tamme Zandstra.

Een technologische proef bestaat doorgaans uit het kiezen van de juiste processen en van de juiste procesomstandigheden om tot een bepaald product te komen. “Dat product heeft dan de eigenschappen die we wensen qua kwaliteit, regelbaarheid en dergelijke. De proceshal kent dan ook doorgaans geen grote capaciteiten, maar werkt meer op een wijze waarop technische details goed kunnen worden gekozen en bestudeerd.” De grondstoffen worden dan ook vaak in zakgoed aangeleverd, wat eisen stelt aan opslagvoorzieningen.

Ook is er een tijdsplanning nodig en soms voorbereidingen, zoals specifieke veranderingen aan de apparatuur. Nutsvoorzieningen als water, stoom, (kracht-) stroom, perslucht en dergelijke zijn uiteraard noodzakelijk en aanwezig. Regel- en meetapparatuur zijn uiterst belangrijk en niet altijd standaard: het goed vastleggen van de meetgegevens is in onderzoek essentieel. Volledige automatisering daarentegen is weer niet altijd wenselijk. “Ook moeten we ons afvragen waar het eindproduct blijft na de proef”, aldus Zandstra. “Is het product bedoeld voor analyse in het laboratorium, voor een voerproef bij dieren of voor de industrie. Voor een voerproef betekent dat bijvoorbeeld dat een aflevering op specificatie plaatsvindt en dat de levering op tijd is.”

In de proceshal is er indertijd voor gekozen om enkele laboratoriumfaciliteiten (droogstoven, apparatuur voor monstervoorbereiding, fysische metingen) in de nabijheid te hebben. De apparatuur daarvoor is vaak nodig om een technologische proef te kunnen starten, na afloop van een proef en soms ook om een proces te controleren/beheersen. “Ook voor studenten is monstervoorbereiding een onontbeerlijk onderwerp. Zij dienen op een juiste wijze met monsters om te gaan en deze correct voor en na een proef op te slaan bij een juiste temperatuur en voorzien van een passend label.”

Deel dit artikel

Thomas van der Poel