Dit jaar viert De Molenaar haar 125-jarig bestaan. Met dit nummer sluiten we het jubileumjaar af. Een mooi moment om te kijken naar verschillende ontwikkelingen die zich de afgelopen 125 jaar hebben afgespeeld. In dit artikel kijken we naar de ontwikkeling van machines en diervoederproductie en komt Wim Ottevanger (87) aan het woord. Hij maakte de technologische ontwikkelingen van dichtbij mee.
Dirk Ottevanger staat met de gereedschapskist op de schouders klaar voor een volgende klus.
In het voorwoord van één van de boeken van het Centraal Bureau schrijft de directeur over de belangrijke moderniseringen in de diervoederindustrie.
De eerste ontwikkelingen in machines voor de productie van diervoeders vonden al veel eerder plaats dan in 1898, het jaar waarin de eerste uitgave van De Molenaar het licht zag. Al in het jaar 1800 werden geformuleerde voeders geproduceerd voor paarden en muilezels. Deze dieren werden ingezet voor transport en ook om landmachines aan te drijven. Literatuuronderzoek laat zien dat – voor zover bekend – het eerste gebruik van gemalen graan in 1813 plaatsvond.
Hiervoor werd in 1830 de walsmolen in Zwitserland geïntroduceerd. Te lezen is dat in 1864 de eerste voedernormen ontstonden en in 1882 de eerste maisgluten werden geproduceerd. In 1884 deed de diervoederindustrie bij Cargill in de Verenigde Staten zijn intrede en in 1890 werden brouwerijbijproducten bijgemengd.
Oorspronkelijk werden alleen enkelvoudige krachtvoeders gevoerd en was het de boer zelf die de diverse producten mengde. Voor de industrie bestond zelfs een verbod op het vermengen van ingrediënten.
Eerste hamermolen
In het tijdperk van De Molenaar zijn in de tijdlijn een aantal ontwikkelingen interessant: rond 1890 werd de eerste hamermolen ingezet en in 1909 de eerste horizontale chargemenger.
Harm Klein zocht Wim Ottevanger op om een goed beeld te krijgen over de periode van weleer.
Kort na het jaar 1910 begon men in toenemende mate de mengvoeders op industriële basis te produceren. Aanvankelijk mengde men vooral graanafvallen met lijnzaadkoeken en zo werden eenvoudige voederbrokken geproduceerd. In 1920 startte concreet het brokkenpersproces zonder conditionering: ‘koud persen’. Rond 1930 werden conditioners ingezet. Kort daarna werd stoom toegevoegd, in die tijd al met een temperatuur van circa 60 tot 70 °C.
Controle-instantie
Vanaf 1930 kwam pas echt de productie van mengvoeders in Nederland georganiseerd op gang.
De landbouworganisaties besloten in die tijd samen een controle-instantie voor mengvoeders in het leven te roepen. In 1934 werd de Stichting CLO-Controle opgericht.
Tussen 1940 en 1950 werden de formuleringen complexer en dus ook het proces voor de dosering van grondstoffen. De afnemers kregen nadrukkelijker een stem in het vaststellen van de receptuur.
125 jaar
Belangrijke moderniseringen
In 1954 schreef Ir. G. van Alphen, directeur van het Centraal Bureau, de voorloper van Cebeco, in het voorwoord van één van zijn boeken: ‘In de laatste jaren hebben in het opslag- en malerijbedrijf belangrijke moderniseringen hun intrede gedaan. De maalstoelen zijn nagenoeg geheel verdwenen en vervangen door hamermolens. Voorts noemen wij nieuwe meelmengmachines, automatisering van de meelmengerij, nieuwe graanreinigers, het gemengd malen, het elektrisch oog, het intern transport, verrijdbare graanzuiginstallaties, nieuwe systemen korrel- en brokjespersen, inpakinrichtingen voor veekoeken, ijzeren silo’s welke op betonnen silo’s het belangrijke voordeel van geringe bouwkosten hebben; waarmede slechts een greep gedaan is uit het aantal verbeteringen van bedrijven en machines.’
Groei mengvoederfabrieken
In 1955 kwam het geëxtrudeerde huisdiervoeder op de markt. Na 1960 werden de mengvoederfabrieken steeds groter. Dit kwam mede doordat het persproces steeds beter werd. Na 1980 kwam de uitvinding van conditioners als expanders en boa’s, waarbij het meel met hoge schuifkrachten (high shear) werd behandeld, waardoor de kwaliteit van het mengvoeder sterk evalueerde. Daarnaast deed ook de hygienizer zijn intrede. De hygienizer is een paddleschroef-conditioner, waarin het product een gegarandeerde tijd, bijvoorbeeld 3 tot 4 minuten aan een bepaalde temperatuur wordt blootgesteld.
Meer molenbouwers
Om een goed beeld te krijgen over de periode vanaf 1955 zocht ik Wim Ottevanger op, nu 87 jaar. We discussiëren over innovaties en ontwikkelingen die belangrijk zijn geweest voor het mengvoerproces zoals we dat vandaag de dag in Europa kennen. Wim nam 51 jaar geleden samen met zijn broer Dick het bedrijf over van zijn vader Arie en broer Dik. Dit bedrijf is in 1909 door opa Dirk gestart, die molenaarszoon was en als molenmaker overstapte van watermolens naar korenmolens.
In het begin van de 20e eeuw zijn naast Ottevanger in Nederland meer molenbouwers gestart, vanwege de vraag naar kwalitatief goed mengvoeder. Denk daarbij bijvoorbeeld aan Van Aarsen, Heemhorst, Kleinbussink, Poeth, Ten Have, Van Opstal en Wijnveen. Later volgden producenten voor korrelpersen als CPM en Heesen. Allen pioniers, die de industrie groot hebben gemaakt.
Gemengd malen
Was het in het verleden alleen mogelijk om de diverse grondstoffen na elkaar te malen, door de ontwikkelingen in het maalsysteem werd gemengd malen mogelijk. “Hierbij speelde een belangrijke rol dat de werking van het hamermolen-voedingsapparaat werd verfijnd. Het resultaat was een geheel andere procesopbouw, waarbij tussensilo’s met gemalen grondstoffen overbodig werden”, vertelt Wim. De grondstoffen worden nu gemengd gedoseerd, gewogen en vervolgens als mengsel gemalen. Voordelen hiervan zijn een flexibeler proces, eenvoudiger voorraadbeheer, een lagere investering en energieverbruik. Door daarnaast naar keuze nog offline bepaalde grondstoffen, zoals granen, enkelvoudig te malen, ontstaat een optimaal resultaat.
Versleping reduceren
Transporteurs hebben in die veertig jaar een enorme ontwikkeling doorgemaakt. “De engineers en producenten werden hiertoe uitgedaagd, omdat de markt vroeg om innovaties ten aanzien van het voorkomen van productbreuk en versleping, energiebesparing en automatisering”, herinnert Wim zich. Als voorbeeld werden vroeger in de zaaizaadindustrie contaminatiearme elevatoren en kettingtransporteurs toegepast: nu zijn die gemeengoed in de mengvoederindustrie. Om ongewenste versleping te reduceren of te voorkomen werd eerst geproduceerd binnen een vastgestelde contaminatiematrix, waarbij twee kritische recepturen nooit direct achter elkaar werden geproduceerd. Daarna kwamen in de fabrieken gescheiden lijnen voor de diverse soorten.” Anno 2023 produceren we in veel West-Europese fabrieken voer voor slechts één diersoort.
In het begin van de 20e eeuw zijn naast Ottevanger in Nederland meer molenbouwers gestart, vanwege de vraag naar kwalitatief goed mengvoeder. Daaronder ook Kleinbussink.
Investeren in duurzaamheid
Indertijd werd over milieu en duurzaamheid nog nauwelijks nagedacht. Door de strengere eisen, die afnemers en de directe omgeving van de fabriek begonnen te stellen, maar ook door toegenomen regelgeving wordt er al jaren veel geïnvesteerd in milieu en duurzaamheid. “Waar men in het verleden ten aanzien van stofreductie kon instemmen met het rendement van een cycloon, zijn tegenwoordig de veel efficiëntere filterinstallaties de norm”, geeft Wim als voorbeeld. Ten aanzien van geluid wordt veel geïnvesteerd in geluidsbeperkende maatregelen en voor geurreductie gecompliceerde filtersystemen.
Meer automatisering
Was in het begin van de 20e eeuw het productieproces geheel handmatig bediend, nu is een automatiseringssysteem van vitaal belang voor de optimale werking ervan. Deze ontwikkeling vond plaats via veel tussenstappen, waarbij langzaam maar zeker de huidige automatiseringsgraad is bereikt. “De machineaansturing, de productieplanning, de proceshandelingen en de bijbehorende interne en externe logistiek waren toen handwerk.” Tegenwoordig wordt op een vlotte, efficiënte en optimale manier beheerd. Ook voor kwaliteitsmanagement, inclusief traceerbaarheid, kan inmiddels een sterke IT-tool niet ontbreken.
Voortrekkersrol
De toenemende vraag naar dierlijke producten door de jaren heen had steeds een grote impact op de vraag naar grotere en efficiëntere machines. Wim: “De uitdaging bij machineproducenten ten aanzien van innovatie en verbetering van efficiency is altijd groot geweest.” De mengvoederindustrie in de Benelux speelde en speelt, zo blijkt, internationaal in dit opzicht al jarenlang een voortrekkersrol. “Het aantal en de omvang van onze molenbouwers is veel groter dan dat nodig is voor onze thuismarkt.”
De molenbouwers hebben samen met collegabedrijven in de afgelopen 125 jaar de industrie groot gemaakt. Dat de machinebouwers steeds een voortrekkersrol hebben gespeeld, blijkt uit de grote interesse naar onze producten in de wereld. Altijd werden er wel weer oplossingen gevonden voor vraagstukken van diervoederproducenten wereldwijd. Onze thuismarkt was daar debet aan, vanwege de hoge eisen van de opdrachtgevers hier. Dat, voor de noodzakelijke onderlinge communicatie De Molenaar hierbij een belangrijke rol heeft gespeeld moge duidelijk zijn.









